Modern Kazak dilinde fonolojik varyantların takibi
DOI:
https://doi.org/10.47526/3107-3085.427Anahtar Kelimeler:
Kazak dili, fonolojik çeşitlilik, lehçe farklılaşması, akustik analiz, işitsel analiz, dudak uyumu, sosyofonetik.Özet
Bu bilimsel makale, Modern Kazak dilinin Fonolojik değişkenliğini ve diyalektik farklılaşmasını kapsamlı bir şekilde incelemektedir. Çalışmanın alaka düzeyi, modern Kazak dilbiliminin bölgesel özellikleri hakkında yeni bir anlayışa duyulan ihtiyaçtan kaynaklanmaktadır, çünkü yirminci yüzyılın ortalarındaki klasik çalışmalar, günümüzün küreselleşmesi ve kentleşmesi koşullarındaki dilsel değişiklikleri tam olarak yakalayamamaktadır. Çalışma sırasında, iki yaş grubuna (18-25 ve 50-60 yaş) ayrılmış 11 erkeğin konuşmasının deneysel ve fonetik bir analizi yapılmıştır. Muhbirler, Kazakistan'ın Kuzey (Pavlodar şehri, Semey, Karaganda, Astana) ve güney (Türkistan, Taldykorgan, Kızılorda, Taraz şehirleri) bölgelerinin temsilcileridir. Araştırma tekniği, denetimsel (algısal) ve akustik analiz yaklaşımlarını birleştirir. Praat programı kullanılarak sesli harf formantları (F1, F2) ve temel frekans (F0) ölçüldü. Analizin sonuçları, armoninin (armoni) bir dönüşüm geçirdiğini göstermiştir: Bu fenomen yetişkin neslin üyelerinde devam etse de, 18-25 yaş arası gençlerin konuşmalarında neredeyse hiç görülmemektedir. Akustik kanıtlar, Kuzey Bölgesi konuşmacılarının Güney bölgesindekilere göre daha yüksek bir ana ses frekansına sahip olduğunu ve bazı ünlülerin daha ön planda ifade edildiğini doğrulamıştır.
Referanslar
1. Аманжолов С.А. О диалектах казахского языка // Вопросы языкознания. – 1953. – №6. – С. 88-101.
2. Доскараев Ж.Д. Некоторые вопросы диалектологии и истории казахского языка // Вопросы языкознания. – 1954. – №2. – С. 81-92.
3. Сауранбаев Н.Т. Диалекты в современном казахском языке // Вопросы языкознания. – 1955. –№5. – С. 44-51.
4. Омарбеков С. География фонетических различий казахской речи (сравнительный аспект системы согласных). – Алма-Ата: Рауан, 1992. – 224 с.
5. Норманская Ю.В., Шаймерденова Н.Г. Гласные первого слога в казахских говорах (новые и архивные материалы) // Вопросы тюркской филологии. Выпуск XI: Материалы Дмитриевских чтений. – 2016. – С. 177-214.
6. Дыбо А.В., Норманская Ю.В. Первые кириллические книги на казахском языке как источники для изучения истории диалектов и создания литературной нормы // Урало-Алтайские исследования. – 2016. – №4(23). – С. 138-152.
7. Кеңесбаев І. Қазақ тіл білімінің мәселері-Вопросы казахского языкознания. – Алматы: Арыс, 2008. – 608 б.
8. Сарыбаев Ш. Қазақ тіл білімі мәселелері-Вопросы казахского языкознания. – Алматы: Арыс, 2000. – 624 с.
9. Аралбаев Ж.А. Қазақ фонетикасы бойынша этюдтер. – Алматы: Ғылым, 1988. – 144 б.
10. Джунисбеков А. Гласные казахского языка (экспериментально-фонетическое исследование). – Алма-Ата: Наука, 1972. – 92 с.
11. Kirchner M. Kazakh and Karakalpak // In: Johanson & Csató (eds.), The Turkic Languages. – London: Routledge, 1998. – P. 318–332.
12. Vajda E.J. Kazakh Phonology // In: Kaplan E. et al. (eds.) Opuscula Altaica: Essays Presented in Honor of Henry Schwarz. – Bellingham, WA, 1994. – P. 603–650.
13. Mccollum A., Chen Si. Illustration of the IPA: Kazakh // Journal of the International Phonetic Association. – 2021. – №51(2). – P. 276-298. https://doi.org/10.1017/S0025100319000185
14. McCollum Adam G. Vowel Dispersion and Kazakh Labial Harmony // Phonology. – 2018. – Vol. 35, №2. – P. 287–326. https://doi.org/10.1017/S0952675718000052
15. Tazhibayeva S., Mutali A., Kadyskyzy A. The Kazakh language across borders: phonetic features in the speech of repatriates from Сhina // Arctic XXI century. – 2025. – P. 87-109. https://doi.org/10.25587/2310-5453-2025-2-87-109
16. Pisati R.A., Meluzzi C. Russian spoken by Kazakh young adults: a phonetic and phonological analysis // Loquens. – 2025. – №12. – P. 87-93. https://doi.org/10.3989/loquens.2025.e117
17. Омарбеков С., Жүнісов Н. Ауызекі тіліміздің дыбыс жүйесі. – Алматы: Мектеп, 1985. – 206 б.
18. Wells John C. Accents of English 1. An Introduction. – Cambridge: Cambridge University Press, 1982. – 277 p.
REFERENCES
1. Amanzholov S.A. O dialektah kazahskogo iazyka [About dialects of the Kazakh language] // Voprosy iazykoznania. – 1953. – №6. – S. 88-101. [in Russian]
2. Doskaraev Zh.D. Nekotorye voprosy dialektologii i istorii kazahskogo iazyka [Some issues of dialectology and history of the Kazakh language] // Voprosy iazykoznania. – 1954. – №2. – S. 81-92. [in Russian]
3. Sauranbaev N.T. Dialekty v sovremennom kazahskom iazyke [Dialects in the modern Kazakh language] // Voprosy iazykoznania. – 1955. –№5. – S. 44-51. [in Russian]
4. Omarbekov S. Geografia foneticheskih razlichi kazahskoi rechi (sravnitelnyi aspekt sistemy soglasnyh) [Geography of phonetic differences in Kazakh speech (comparative aspect of the consonant system)]. – Alma-Ata: Rauan, 1992. – 224 s. [in Russian]
5. Normanskaia Iu.V., Shaimerdenova N.G. Glasnye pervogo sloga v kazahskih govorah (novye i arhivnye materialy) [Vowels of the first syllable in Kazakh dialects (new and archival materials)] // Voprosy tiurkskoi filologii. Vypusk XI: Materialy Dmitrievskih chteni. – 2016. – S. 177-214. [in Russian]
6. Dybo A.V., Normanskaia Iu.V. Pervye kirillicheskie knigi na kazahskom iazyke kak istochniki dlia izuchenia istorii dialektov i sozdania literaturnoi normy [The first Cyrillic books in Kazakh as sources for studying the history of dialects and creating a literary norm] // Uralo-Altaiskie issledovania. – 2016. – №4(23). – S. 138-152. [in Russian]
7. Kenesbaev І. Qazaq tіl bіlіmіnіn maselerі-Voprosy kazahskogo iazykoznania [Problems of Kazakh linguistics]. – Almaty: Arys, 2008. – 608 b. [in Kazakh and Russian]
8. Sarybaev Sh. Qazaq tіl bіlіmі maselelerі-Voprosy kazahskogo iazykoznania [Problems of Kazakh linguistics]. – Almaty: Arys, 2000. – 624 s. [in Kazakh]
9. Aralbaev Zh.A. Qazaq fonetikasy boiynsha etiudter [Etudes on Kazakh phonetics]. – Almaty: Gylym, 1988. – 144 b. [in Kazakh]
10. Dzhunisbekov A. Glasnye kazahskogo iazyka (eksperimentalno-foneticheskoe issledovanie) [Vowels of the Kazakh language (experimental phonetic study)]. – Alma-Ata: Nauka, 1972. – 92 s. [in Russian]
11. Kirchner M. Kazakh and Karakalpak // In: Johanson & Csató (eds.), The Turkic Languages. – London: Routledge, 1998. – P. 318–332.
12. Vajda E.J. Kazakh Phonology // In: Kaplan E. et al. (eds.) Opuscula Altaica: Essays Presented in Honor of Henry Schwarz. – Bellingham, WA, 1994. – P. 603–650.
13. Mccollum A., Chen Si. Illustration of the IPA: Kazakh // Journal of the International Phonetic Association. – 2021. – №51(2). – P. 276-298. https://doi.org/10.1017/S0025100319000185
14. McCollum Adam G. Vowel Dispersion and Kazakh Labial Harmony // Phonology. – 2018. – Vol. 35, №2. – P. 287–326. https://doi.org/10.1017/S0952675718000052
15. Tazhibayeva S., Mutali A., Kadyskyzy A. The Kazakh language across borders: phonetic features in the speech of repatriates from Shina // Arctic XXI century. – 2025. – P. 87-109. https://doi.org/10.25587/2310-5453-2025-2-87-109
16. Pisati R.A., Meluzzi C. Russian spoken by Kazakh young adults: a phonetic and phonological analysis // Loquens. – 2025. – №12. – P. 87-93. https://doi.org/10.3989/loquens.2025.e117
17. Omarbekov S., Zhunіsov N. Auyzekі tіlіmіzdіn dybys zhuiesі [The sound system of our spoken language]. – Almaty: Mektep, 1985. – 206 b. [in Kazakh]
18. Wells John C. Accents of English 1. An Introduction. – Cambridge: Cambridge University Press, 1982. – 277 p.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Yassawi Journal of Philology
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
