KAZAK KAHRAMANLIK DESTANLARINDAKI TOPONIMLERIN İNCELENMESINDE TEMEL BOYUTLAR
DOI:
https://doi.org/10.47526/3107-3085.90Anahtar Kelimeler:
Dil-kültür bilimi (lingvokültüroloji), toponimler (yer adları), etnodilbilim, boyutlar (aspektler), dil dışı etkenler (ekstralingvistik), folklorik onimler, folklorik onomastik, uygulamalı leksikografi (sözlükçülük).Özet
Makalede, Kazak kahramanlık destanlarındaki toponimlerin (yer adlarının) incelenmesindeki temel boyutlar ele alınmakta; bunların çok yönlü dil bilimsel ve kültürel anlamı ile işlevsel ve anlamsal çeşitliliği ortaya konmaktadır. Özel adlar, folklor metninin önemli unsurları olarak özel bir dikkatle ele alınmakta; bunlar arasında toponimler, etnosun ulusal-kültürel kimliğini, tarihsel hafızasını ve dünyayı mekânsal açıdan algılayışını yansıtmada önemli bir rol oynamaktadır.
Epik söylemde (diskursta) onimlerin (özel adların) oluşumuna ve işlevine etki eden dil dışı (ekstralingvistik) faktörler; tarihsel, toplumsal, mitolojik ve etnokültürel bileşenler dâhil olmak üzere analiz edilmekte, bu da dilin kültürel ve coğrafi bağlamla olan ilişkisini göstermektedir.
Makalede, folklorik onomastikonu (özel ad varlığını) oluşturan özel sözlüksel birimlerin yanı sıra, epik metnin onomastik uzamı –birbiriyle ilişkili adlar sistemi– betimlenmektedir. Folklorik onimlerin işlevsel özellikleri; adlandırma (nominatif), tanımlama (identifikasyon), değerlendirme ve simgesel (sembolik) işlevleri ile sanatsal anlatım bağlamındaki anlamsal (semantik) özellikleri ele alınmaktadır.
İşlevsel-pragmatik (edimbilimsel) yaklaşım çerçevesinde, metin yapısında işlev gören toponimlere özel bir vurgu yapılarak adların incelenmesinin amaçları ve aşamaları belirlenmektedir. Folklorik onomastik uzamın temel parametreleri, ad kategorileri ve sınıfları, bunların nicel ve tematik bileşimi tespit edilmekte; bu da dilin tarihsel-kültürel ve coğrafi bağlamla olan bağını ortaya koymaya olanak tanımaktadır.
Analiz sonucunda, Kazak kahramanlık destanlarındaki onimlerin ayırt edici özellikleri belirlenmekte; bu da folklor metninin onomastik sisteminin kurallarını daha derinlemesine anlamaya, dil-kültür bilimsel (lingvokültürolojik) ve onomastik araştırmaları genişletmeye zemin hazırlamaktadır.
Referanslar
1. Мадиева Г.Б., Алиакбарова А.Т. Тенденции казахской антропонимии: социально-культурные аспекты // Проблемы ономастики. – 2020. – Т. 17, №2. – С. 45–60.
2. Акшолакова А.Ж., Мадиева Г.Б., Хоффман Э.Э. Вариативность казахских собственных имен и их адаптация в русском языке // Филологические науки. – 2019. – №4. – С. 78–92.
3. Головина Л.С. Этнокультурная семантика имени собственного и его словарная репрезентация // Мир русского слова. – 2012. – №2. – С. 24-28.
4. Мадиева Г.Б. Имя собственное в контексте познания. – Алматы: Қазақ университеті, 2004. – 190 с.
5. Пак С.М. Имя собственное: функционально‑прагматический аспект (на материале амер. дискурса XIX‑XX вв.): монография. – Москва: МАКС Пресс, 2003. – 178 с.
6. Ананьина М.А. Прагматический аспект функционирования аллюзивного антропонима в художественном тексте // Вестник Пермского университета. Российская и зарубежная филология. – 2024. – Т. 16. – Вып. 4. – С. 5–16. https://doi.org/10.17072/2073-6681-2024-4-5-16
7. Джанузаков Т. Очерк казахской ономастики. – Алматы: Наука, 1982. – 176 с.
8. Албакова Х.М. Этнолингвистический аспект в топонимике (на материале ингушского языка). – Москва: Наука, 2020. – 255 с.
9. Фонякова О.И. Имя собственное в художественном тексте: учеб. пособие. – Ленинград: ЛГУ, 1990. – 103 с.
10. Васильева Н.В. Литературная ономастика: традиционные и новые подходы // Вопросы ономастики. – 2019. – Т. 16, №4. – С. 241–251. http://dx.doi.org/10.15826/vopr_onom.2019.16.4.055
11. Мустафаева М.М. Функционально‑языковые особенности антропонимов в лингвистике // The Lingua Spectrum. – 2025. – №5. – С. 121-126.
12. Бондалетов В.Д. Русская ономастика. – Москва: Просвещение, 1983. – 224 с.
13. Джанузаков Т. Очерк казахской ономастики. – Алма-Ата: Ғылым, 1982. – 176 с.
14. Шадкам З., Токенова А.Т. Ономастика в казахском и тюркских языках // Филологические исследования. – 2021. – Т. 12, №1. – С. 12–27.
15. Қасқабасов С. Ойөріс. – Астана: Астана полиграфия, 2009. – 320 б.
16. Головина К.М. Топонимикон художественного текста романа А. Алимжанова «Гонец»: Автореф. ... канд. филол. наук. – Москва, 2012. – 28 с.
17. Керимбаев Е.А. Фольклорный ономастикон: автореф. ... канд. филол. наук. – Алматы, 2018. – 22 с.
18. Керимбаев Е.А. Казахская ономастика в этнокультурном, номинативном и функциональном аспектах. – Алматы: ЮжКазЦНТИ, 1995. – 248 с.
19. Головина Л.С. Этнокультурная семантика имени собственного и ее лексикографическая репрезентация иноязычному адресату: дис. ... канд. филол. наук. – Москва, 2013. – 311 с.
20. Верещагин Е.М., Костомаров В.Г. Язык и культура: Лингвострановедение в преподавании русского языка как иностранного. – Москва: Русский язык, 1990. – 246 с.
21. Керимбаев Е.М. Средства и этнолингвистическая характеристика собственных имен в казахском фольклоре: автореф. ... канд. филол. наук. – Алматы, 2004. – 26 с.
22. Кайдаров А.Т., Керимбаев Е.А. Этнолингвистические аспекты казахской ономастики // Известия АН Казахской ССР. – 1990. – №3. – С. 45–58.
23. Кайдар А. Қазақ тілінің өзекті маселелері: Актуальные вопросы казахского языка. – Алматы: Ана тілі, 1998. – 304 б.
24. Толстой Н.И. Язык и народная культура: Очерки по славянской мифологии и этнолингвистике. – Москва: Индрик, 1995. – 512 с.
25. Копыленко М.М. Основы этнолингвистики. – Алматы: Евразия, 1995. – 178 с.
26. Керимбаев Е.А. Казахская ономастика в этнокультурном, номинативном и функциональном аспектах. – Алматы: ЮжКазЦНТИ, 1995. – 248 с
27. Воробьев В.В. Лингвокультурология (теория и методы). – Москва: Изд-во РУДН, 1997. – 331 с.
28. Маслова В.А. Лингвокультурология. – Москва: Академия, 2001. – 208 с.
29. Қосанов С.Қ., Әділханова Ж.С., Какенова А.М. «Жазықсыз қуғынға ұшыраған жандар» сюжетіне құрылған қазақ дастандары // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2025. – №3(137). – Б. 41–54. https://doi.org/10.47526/2025-3/2664-0686.232
30. Маслова В. А. Лингвокультурология: учебное пособие для студ. высш. учеб. заведений. – Москва: Издательский центр «Академия», 2001. – 82 с.
REFERENSES
1. Madieva G.B., Aliakbarova A.T. Tendencii kazahskoi antroponimii: socialno-kulturnye aspekty [Trends in Kazakh anthroponymy: socio-cultural aspects] // Problemy onomastiki. – 2020. – T. 17, №2. – S. 45–60. [in Russian]
2. Aksholakova A.Zh., Madieva G.B., Hoffman E.E. Variativnost kazahskih sobstvennyh imen i ih adaptacia v russkom iazyke [The variability of Kazakh proper names and their adaptation in Russian] // Filologicheskie nauki. – 2019. – №4. – S. 78–92. [in Russian]
3. Golovina L.S. Etnokulturnaia semantika imeni sobstvennogo i ego slovarnaia reprezentacia [Ethnocultural semantics of a proper name and its dictionary representation] // Mir russkogo slova. – 2012. – №2. – S. 24-28. [in Russian]
4. Madieva G.B. Imia sobstvennoe v kontekste poznania [Proper name in the context of cognition]. – Almaty: Qazaq universitetі, 2004. – 190 s. [in Russian]
5. Pak S.M. Imia sobstvennoe: funkcionalno‑pragmaticheski aspekt (na materiale amer. diskursa XIX‑XX vv.): monografia [Proper name: functional and pragmatic aspect (based on the material of amer. the discourse of the XIX‑XX centuries): monograph]. – Moskva: MAKS Press, 2003. – 178 s. [in Russian]
6. Ananiina M.A. Pragmaticheski aspekt funkcionirovania alliuzivnogo antroponima v hudozhestvennom tekste [The pragmatic aspect of the functioning of an allusive anthroponym in a literary text] // Vestnik Permskogo universiteta. Rossiskaia i zarubezhnaia filologia. – 2024. – T. 16. – Vyp. 4. – S. 5–16. https://doi.org/10.17072/2073-6681-2024-4-5-16 [in Russian]
7. Dzhanuzakov T. Ocherk kazahskoi onomastiki [An essay on Kazakh onomastics]. – Almaty: Nauka, 1982. – 176 s. [in Russian]
8. Albakova H.M. Etnolingvisticheski aspekt v toponimike (na materiale ingushskogo iazyka) [The ethnolinguistic aspect in toponymy (based on the Ingush language)]. – Moskva: Nauka, 2020. – 255 s. [in Russian]
9. Foniakova O.I. Imia sobstvennoe v hudozhestvennom tekste: ucheb. Posobie [Proper name in a literary text: textbook. stipend]. – Leningrad: LGU, 1990. – 103 s. [in Russian]
10. Vasilieva N.V. Literaturnaia onomastika: tradicionnye i novye podhody [Literary onomastics: traditional and new approaches] // Voprosy onomastiki. – 2019. – T. 16, №4. – S. 241–251. http://dx.doi.org/10.15826/vopr_onom.2019.16.4.055 [in Russian]
11. Mustafaeva M.M. Funkcionalno‑iazykovye osobennosti antroponimov v lingvistike [Functional and linguistic features of anthroponyms in linguistics] // The Lingua Spectrum. – 2025. – №5. – S. 121-126. [in Russian]
12. Bondaletov V.D. Russkaia onomastika [Russian onomastics]. – Moskva: Prosveshenie, 1983. – 224 s. [in Russian]
13. Dzhanuzakov T. Ocherk kazahskoi onomastiki [An essay on Kazakh onomastics]. – Alma-Ata: Gylym, 1982. – 176 s. [in Russian]
14. Shadkam Z., Tokenova A.T. Onomastika v kazahskom i tiurkskih iazykah [Onomastics in Kazakh and Turkic languages] // Filologicheskie issledovania. – 2021. – T. 12, №1. – S. 12–27. [in Russian]
15. Qasqabasov S. Oiorіs [The field of thought]. – Astana: Astana poligrafia, 2009. – 320 b.
16. Golovina K.M. Toponimikon hudozhestvennogo teksta romana A. Alimzhanova «Gonec»: Avtoref. ... kand. filol. nauk. [Toponymicon of the literary text of A. Alimzhanov's novel “The Messenger”: Abstract]. – Moskva, 2012. – 28 s. [in Russian]
17. Kerimbaev E.A. Folklornyi onomastikon: avtoref. ... kand. filol. nauk. [Folklore onomasticon: an abstract.]. – Almaty, 2018. – 22 s. [in Russian]
18. Kerimbaev E.A. Kazahskaia onomastika v etnokulturnom, nominativnom i funkcionalnom aspektah [Kazakh onomastics in ethnocultural, nominative and functional aspects]. – Almaty: IuzhKazCNTI, 1995. – 248 s. [in Russian]
19. Golovina L.S. Etnokulturnaia semantika imeni sobstvennogo i ee leksikograficheskaia reprezentacia inoiazychnomu adresatu: dis. ... kand. filol. nauk. [The ethnocultural semantics of a proper name and its lexicographic representation to a foreign-language addressee: dis.] – Moskva, 2013. – 311 s. [in Russian]
20. Vereshagin E.M., Kostomarov V.G. Iazyk i kultura: Lingvostranovedenie v prepodavanii russkogo iazyka kak inostrannogo [Language and culture: Linguistic and Foreign Studies in teaching Russian as a foreign language]. – Moskva: Russki iazyk, 1990. – 246 s. [in Russian]
21. Kerimbaev E.M. Sredstva i etnolingvisticheskaia harakteristika sobstvennyh imen v kazahskom folklore: avtoref. ... kand. filol. nauk. [Means and ethnolinguistic characteristics of proper names in Kazakh folklore: abstract.] – Almaty, 2004. – 26 s. [in Russian]
22. Kaidarov A.T., Kerimbaev E.A. Etnolingvisticheskie aspekty kazahskoi onomastiki [Ethnolinguistic aspects of Kazakh onomastics] // Izvestia AN Kazahskoi SSR. – 1990. – №3. – S. 45–58. [in Russian]
23. Kaidar A. Qazaq tіlіnіn ozektі maselelerі: Aktualnye voprosy kazahskogo iazyka [Actual maseles of the Kazakh language]. – Almaty: Ana tіlі, 1998. – 304 b. [in Kazakh and Russian]
24. Tolstoi N.I. Iazyk i narodnaia kultura: Ocherki po slavianskoi mifologii i etnolingvistike [Language and Folk Culture: Essays on Slavic Mythology and Ethnolinguistics]. – Moskva: Indrik, 1995. – 512 s. [in Russian]
25. Kopylenko M.M. Osnovy etnolingvistiki [Fundamentals of ethnolinguistics]. – Almaty: Evrazia, 1995. – 178 s. [in Russian]
26. Kerimbaev E.A. Kazahskaia onomastika v etnokulturnom, nominativnom i funkcionalnom aspektah [Kazakh onomastics in ethnocultural, nominative and functional aspects]. – Almaty: IuzhKazCNTI, 1995. – 248 s. [in Russian]
27. Vorobiev V.V. Lingvokulturologia (teoria i metody) [Linguoculturology (theory and methods)]. – Moskva: Izd-vo RUDN, 1997. – 331 s. [in Russian]
28. Maslova V.A. Lingvokulturologia [Cultural linguistics]. – Moskva: Akademia, 2001. – 208 s. [in Russian]
29. Qosanov S.Q., Adіlhanova Zh.S., Kakenova A.M. «Zhazyqsyz qugynga ushyragan zhandar» siuzhetіne qurylgan qazaq dastandary [Kazakh sagas based on the plot of “Innocent persecuted souls”] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2025. – №3(137). – B. 41–54. https://doi.org/10.47526/2025-3/2664-0686.232 [in Kazakh]
30. Maslova V.A. Lingvokulturologia: uchebnoe posobie dlia stud. vyssh. ucheb. Zavedeni [Linguoculturology: a textbook for students of higher educational institutions]. – Mосква: Izdatelski centr “Akademia”, 2001. – 82 s. [in Russian]
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Yassawi Journal of Philology
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
