ҚАЖЫМ БАСЫМОВТЫҢ ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ СИНТАКСИСІ МЕН ПУНКТУАЦИЯСЫНА ҚАТЫСТЫ ОЙ-ТҰЖЫРЫМДАРЫ
##plugins.pubIds.doi.readerDisplayName##:
https://doi.org/10.47526/3107-3085.346Кілт сөздер:
қазақ тіл білімінің тарихы, Қажым Басымов, функционалдық синтаксис, интонациялық-логикалық принцип, пунктуация, тілдік дидактика.Аңдатпа
Мақала қазақ тіл білімі тарихындағы синтаксис пен пунктуация теорияларының қалыптасуын, сондай-ақ ұлттық тілдік дидактиканың және оқыту әдістемесінің даму жолдарын тереңірек зерттеуге арналған. Зерттеудің негізгі мақсаты – ХХ ғасырдың 20-30 жылдарындағы қазақ зиялыларының көрнекті өкілі, білікті әдіскер-педагог, профессор Қажым Аманғалиұлы Басымовтың (1896–1939) қазақ тілінің синтаксисі мен пунктуациясына, сондай-ақ орфографиясы мен терминологиясын жүйелеуге қосқан ғылыми үлесін кешенді түрде талдау. Зерттеу әдіснамасы ғалымның 1930-жылдардағы іргелі ғылыми-әдістемелік еңбектеріне, оның ішінде «Ауыл мұғалімі» және «Халық мұғалімі» журналдарында жарияланған маңызды мақалаларына жүргізілген контент-анализ, тарихи-салыстырмалы және мәтіннамалық талдауларға негізделген. Зерттеу барысында Қажым Басымовтың синтаксисті оқытуға жалаң формальды емес, функционалдық-прагматикалық тәсілді алғашқылардың бірі болып енгізгені нақты анықталды. Оның сөйлем мүшелерін, әсіресе күрделі пысықтауыш санаттарын мағыналық топтарға жіктеудегі жаңашылдығы, сондай-ақ ауызекі сөйлеуге тән «толымсыз сөйлемдер» ұғымын ғылыми айналымға енгізуі нақты лингвистикалық мысалдармен дәлелденді. Бұған қоса, тыныс белгілерін қоюдағы интонациялық-логикалық принципі жан-жақты қарастырылып, оның Ахмет Байтұрсынұлы, Құдайберген Жұбанов сынды ізашарлардың еңбектерімен тарихи сабақтастығы айқын көрсетілді. Қорытындылай келе, ғалымның құрылымдық-функционалдық тұжырымдары қазақ тілін оқыту әдістемесінің және қазіргі коммуникативтік синтаксистің дамуына өте мықты іргетас болғаны ғылыми тұрғыдан толық негізделді. Бұл зерттеу ұлттық лингвистика тарихындағы ғалым мұрасының өзектілігін қайта жаңғыртады.
Әдебиеттер тізімі
1. Қазақстан: Ұлттық энциклопедия / бас редакторы Б. Аяған. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. – 561 б.
2. Буктугутова Р.С., Конырова Р.Ж. Развитие культуры Казахстана в 20-30-е гг. ХХ века (некоторые аспекты) // НИР/S&R. – 2021. – №2(6). – С. 116-121.
3. Жүсіпов М. Ахмет Байтұрсынұлы 1914 жылғы «Тіл құралында» әлемде бірінші болып позиция ұғымын енгізді. [Электронды ресурс]. URL: https://e-history.kz/kz/news/show/338860 (қаралған күні: 10.06.2025)
4. Ахмет Байтұрсынұлы. [Электронды ресурс]. URL: https://kk.wikipedia.org/wiki/Ахмет_Байтұрсынұлы (қаралған күні: 10.06.2025)
5. Басымов Қ. Не бөлек, не қосылып жазылатын, болмаса сызықша (-)мен бөлініп жазылатын сөздер туралы // Ауыл мұғалімі. – 1938. – №6. – Б. 46–52.
6. Басымов Қ. Сөйлем мүшелері туралы // Ауыл мұғалімі. – 1938. – №21–22. – Б. 16–25.
7. Басымов Қ. Сөйлемнің тұрлаусыз мүшелері // Халық мұғалімі. – 1939. – №1. – Б. 29–40.
8. Басымов Қ. Сөйлемнің тыныс белгілерін дұрыс жаза білейік // Халық мұғалімі. – 1939. – №1. – Б. 41–46.
9. Басымов Қ. ІІІ – Пысықтауыш // Халық мұғалімі. – 1939. – №2. – Б. 15–22.
10. Басымов Қ. ІІ. Құрмалас сөйлемдерге қойылатын үтір (,) белгілері // Халық мұғалімі. – 1939. – №2. – Б. 23–30.
11. Имаханбетова Р.С. Ғасыр саңлағы: Ахмет Байтұрсынұлының шығармашылық ғұмырбаяны (мұрағат деректері негізінде). – Астана: Педагогика ПРЕСС, 2010. – 304 б.
12. Селиверстова Е.Н., Богомолова Л.И., Рогачева Е.Ю. Педагогические теории и системы: учебное пособие для студентов бакалавриата по направлению “Педагогическое образование”. – Владимир: Изд-во ВлГУ, 2012. – 348 с.
13. Сарыбай М. Сарыбаев Шамғали: библиографиялық көрсеткіш. – Алматы: ҚР ҰҒА Орталық ғылыми кітапханасы, 2023. – 160 б.
14. Қордабаев Т. Қазақ тіл білімінің қалыптасу, даму жолдары. – Алматы: Рауан, 1995. – 173 б.
15. Қазақ тілі әдістемесінің мәселелері пәніне арналған оқу-әдістемелік материалдар. – Семей: Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті, 2013. – 120 б.
16. Ел ардақтыларының еңбектері. [Электронды ресурс]. URL: https://elibrary.kaznu.kz/kk/node/10921/3 (қаралған күні: 10.06.2025)
17. Тайжанов А. Құдайберген Жұбанов және тіл философиясы // Ақтөбе газеті. – 2019. [Электронды ресурс]. URL: https://aqtobegazeti.kz/?p=80315 (қаралған күні: 10.06.2025)
18. Жалдыбаев Ә. Телжан мен Шахзада // Ақтөбе газеті. – 2009. [Электронды ресурс]. URL: https://aqtobegazeti.kz/?p=4705 (қаралған күні: 10.06.2025)
19. Құдайберген Жұбанов / Жалпы редакциясын басқарған М. Малбақов. – Алматы: А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты, 2013. – 448 б.
20. Жубаева О.С. Тенденции развития казахской пунктуации // Северо-Восточный гуманитарный вестник. – 2018. – №1 (22). – С. 113-118.
21. Құдайберген Қуанұлы Жұбанов. [Электронды ресурс]. URL: https://kk.wikipedia.org/wiki/Құдайберген_Қуанұлы_Жұбанов. (қаралған күні: 10.06.2025)
22. Телжан Шонанов. [Электронды ресурс]. URL: https://kk.wikipedia.org/wiki/Телжан_Шонанов. (қаралған күні: 10.06.2025)
23. Есет Құдайбергенұлы Жұбанов. [Электронды ресурс]. URL: https://kk.wikipedia.org/wiki/Есет_Құдайбергенұлы_Жұбанов (қаралған күні: 10.06.2025)
24. Сәрсен Аманжолов атындағы ШҚМУ. Виртуалды мұражай. [Электронды ресурс]. URL: https://vku.edu.kz/samanzolovv/ (қаралған күні: 10.06.2025)
25. Телжан Шонанұлы туралы бейнематериал // YouTube. – 2024. [Электронды ресурс]. URL: https://www.youtube.com/watch?v=pYI8PzvlAtQ (қаралған күні: 10.06.2025)
26. Сәрсен Аманжолұлы Аманжолов. [Электронды ресурс]. URL: https://kk.wikipedia.org/wiki/Сәрсен_Аманжолұлы_Аманжолов (қаралған күні: 10.06.2025)
27. Төлеубай Рақымжанұлы Қордабаев // Уикипедия. [Электрондық ресурс]. URL: https://kk.wikipedia.org/wiki/Төлеубай_Рақымжанұлы_Қордабаев (қаралған күні: 10.06.2025)
28. Порядок слов в предложении // Kaz-tili.kz. – 2025. [Электронный ресурс]. URL: https://www.kaz-tili.kz/predl_pr2.htm (дата обращения: 10.06.2025)
29. Жакупова А.Д., Балмагамбетова Ж.Т. Мотивационная рефлексия – объект сопоставительной мотивологии // Қарағанды университетінің хабаршысы. Филология сериясы. – 2022. – №2 (106). – С. 80-88. https://doi.org/10.31489/2020Ph2/80-88
30. Сыдық П.С., Садырова К.К. Тіл мен сананың өзара байланысы: тілдік рефлексия // Тілтаным. – 2023. – №92(4). – Б. 110–119. https://doi.org/10.55491/2411-6076-2023-4-110-119
31. Басымов Қ. Грамматиканы оқыту жөнінде // Ауыл мұғалімі. – 1938. – №4. – Б. 26–27.
32. Кисляева О.В. Тарихи материалдың құрылымдық-функционалдық талдауы. Презентация // Инфоурок. – 2024. [Электронды ресурс]. URL: https://infourok.ru/prezentaciya-strukturno-funkcionalnyj-analiz-uchebnogo-istoricheskogo-materiala-7056384.html (қаралған күні: 10.06.2025)
33. Базарбаева З.М. Исследование интонации в прагмалингвистическом аспекте // Международный журнал прикладных и фундаментальных исследований – 2015. – №3 (1). – С. 114–118.
34. Насырова А. Функционирование казахских лексических единиц в русской речи жителей Казахстана // Przegląd Wschodnioeuropejski. – 2018. – №IX/2. – C. 201–207.
35. Басымов Қ. Педучилищеде сырттай оқитын мұғалімдерге арналған оқу бағдарламасы мен әдістемелік түсініктемелер. [Электронды ресурс]. URL: https://kk.wikipedia.org/wiki/Қажым_Аманғалиұлы_Басымов (қаралған күні: 10.06.2025)
REFERENCES
1. Qazaqstan: Ulttyq enciklopedia [Kazakhstan: National Encyclopedia] / bas redaktory B. Aiagan. – Almaty: Qazaq enciklopediasy, 2004. – 561 b. [in Kazakh]
2. Buktugutova R.S., Konyrova R.Zh. Razvitie kultury Kazahstana v 20-30-e gg. XX veka (nekotorye aspekty) [The development of culture in Kazakhstan in the 20-30s of the twentieth century (some aspects)] // NIR/S&R. – 2021. – №2(6). – S. 116-121. [in Russian]
3. Zhusіpov M. Ahmet Baitursynuly 1914 zhylgy «Tіl quralynda» alemde bіrіnshі bolyp pozicia ugymyn engіzdі [Akhmet Baitursynovich was the first in the world to introduce the concept of position in his “Language tool” of 1914]. [Electronic resource]. URL: https://e-history.kz/kz/news/show/338860 (date of access: 10.06.2025) [in Kazakh]
4. Ahmet Baitursynuly [Akhmet Baitursynuly]. [Electronic resource]. URL: https://kk.wikipedia.org/wiki/Akhmet_Baitursynuly (date of access: 10.06.2025)
5. Basymov Q. Ne bolek, ne qosylyp zhazylatyn, bolmasa syzyqsha (-)men bolinip zhazylatyn sozder turaly [About words written separately, together, or separated by a hyphen (-)] // Auyl mugalimi. – 1938. – №6. – B. 46–52. [in Kazakh]
6. Basymov Q. Soilem musheleri turaly [About sentence parts] // Auyl mugalimi. – 1938. – №21–22. – B. 16–25. [in Kazakh]
7. Basymov Q. Soilemnin turlausyz musheleri [Secondary parts of the sentence] // Halyq mugalimi. – 1939. – №1. – B. 29–40. [in Kazakh]
8. Basymov Q. Soilemnin tynys belgilerin durys zhaza bileik [Let's write punctuation marks of the sentence correctly] // Halyq mugalimi. – 1939. – №1. – B. 41–46. [in Kazakh]
9. Basymov Q. III – Pysyqtauysh [III – Adverbial modifier] // Halyq mugalimi. – 1939. – №2. – B. 15–22. [in Kazakh]
10. Basymov Q. II. Qurmalas soilemderge qoiylatyn utir (,) belgileri [II. Comma (,) marks placed in complex sentences] // Halyq mugalimi. – 1939. – №2. – B. 23–30. [in Kazakh]
11. Imahanbetova R.S. Gasyr sanglagy: Ahmet Baitursynulynyn shygharmashylyk gumyrbaiany (muragat derekteri negizinde) [Pride of the century: Akhmet Baitursynuly's creative biography (based on archival data)]. – Astana: Pedagogika PRESS, 2010. – 304 b. [in Kazakh]
12. Seliverstova E.N., Bogomolova L.I., Rogacheva E.Iu. Pedagogicheskie teorii i sistemy: Uchebnoe posobie dlya studentov bakalavriata po napravleniu “Pedagogicheskoe obrazovanie” [Pedagogical theories and systems: Textbook for undergraduate students in “Pedagogical education”]. – Vladimir: Izd-vo VlGU, 2012. – 348 s. [in Russian]
13. Sarybay M. Sarybaev Shamgali: bibliografialyq korsetkish [Sarybayev Shamgali bibliographic index]. – Almaty: QR UGA Ortalyq gylymi kitapkhanasy, 2023. – 160 b. [in Kazakh]
14. Qordabaev T. Qazaq til biliminin qalyptasu, damu zholdary [Ways of formation and development of Kazakh linguistics]. – Almaty: Rauan, 1995. – 173 b. [in Kazakh]
15. Qazaq tili adistemesinin maseleleri panine arnalgan oqu-adistemelik materialdar [Educational and methodological materials for the subject of issues in Kazakh language methodology]. – Semey: Shakarim atyndagy Semey memlekettik universiteti, 2013. – 120 b. [in Kazakh]
16. El ardaqtylarynyn enbekteri [Works of the country's honored figures]. [Electronic resource]. URL: https://elibrary.kaznu.kz/kk/node/10921/3 (date of access: 10.06.2025) [in Kazakh]
17. Taizhanov A. Qudaibergen Zhubanov zhane til filosofiasy [Kudaibergen Zhubanov and the philosophy of language] // Aqtobe gazetі. – 2019. [Electronic resource]. URL: https://aqtobegazeti.kz/?p=80315 (date of access: 10.06.2025) [in Kazakh]
18. Zhaldybaev A. Telzhan men Shahzada [Telzhan and Shakhzada] // Aqtobe gazetі. – 2009. [Electronic resource]. URL: https://aqtobegazeti.kz/?p=4705 (date of access: 10.06.2025) [in Kazakh]
19. Qudaibergen Zhubanov [Kudaibergen Zhubanov] / Zhalpy redakciasyn basqargan M. Malbaqov. – Almaty: A. Baitursynuly atyndagy Til bilimi instituty, 2013. – 448 b. [in Kazakh]
20. Zhubaeva O.S. Tendencii razvitia kazahskoi punktuacii // Severo-Vostochnyi gumanitarnyi vestnik. – 2018. – №1 (22). – S. 113-118. [in Russian]
21. Qudaibergen Quanyuly Zhubanov [Kudaibergen Kuanuly Zhubanov]. – 2025. [Electronic resource]. URL: https://kk.wikipedia.org/wiki/Құдайберген_Қуанұлы_Жұбанов (date of access: 10.06.2025) [in Kazakh]
22. Telzhan Shonanov [Telzhan Shonanov]. [Electronic resource]. URL: https://kk.wikipedia.org/wiki/Телжан_Шонанов (date of access: 10.06.2025) [in Kazakh]
23. Eset Qudaibergenuly Zhubanov [Eset Kudaibergenuly Zhubanov]. [Electronic resource]. URL: https://kk.wikipedia.org/wiki/Есет_Құдайбергенұлы_Жұбанов (date of access: 10.06.2025) [in Kazakh]
24. Sarsen Amanzholov atyndagy Shyghys Qazaqstan universiteti. Virtualdy murazhai [East Kazakhstan University named after Sarsen Amanzholov. Virtual museum]. [Electronic resource]. URL: https://vku.edu.kz/samanzolovv/ (date of access: 10.06.2025) [in Kazakh]
25. Telzhan Shonanuly [Telzhan Shonanuly] // YouTube. – 2024. [Electronic resource]. URL: https://www.youtube.com/watch?v=pYI8PzvlAtQ (date of access: 10.06.2025) [in Kazakh]
26. Sarsen Amanzholuly Amanzholov [Sarsen Amanzholuly Amanzholov]. – 2024. [Electronic resource]. URL: https://kk.wikipedia.org/wiki/Сәрсен_Аманжолұлы_Аманжолов (date of access: 10.06.2025) [in Kazakh]
27. Toleubaı́ Raqymzhanuly Qordabaev [Toleubay Rakhymzhanuly Kordabayev]. [Electronic resource]. URL: https://kk.wikipedia.org/wiki/Төлеубай_Рақымжанұлы_Қордабаев (date of access: 10.06.2025) [in Kazakh]
28. Poriadok slov v predlozhenii [Word order in a sentence] // Kaz-tili.kz. – 2025. [Electronic resource]. URL: https://www.kaz-tili.kz/predl_pr2.htm (date of access: 10.06.2025) [in Russian]
29. Zhakupova A.D., Balmagambetova Zh.T. Motivacionnaia refleksia – obiekt sopostavitelnoi motivologii [Motivational reflection - an object of comparative motivology] // Qaragandy Universitetinin Habarshysy. Filologia seriasy. – 2022. – №2(106). – S. 80-88. https://doi.org/10.31489/2020Ph2/80-88 [in Russian]
30. Sydyk P.S., Sadirova K.K. Iazykovaia refleksia: vzaimosviaz funkcionirovania iazyka i soznania [Language reflection: the relationship between language functioning and consciousness] // Tiltanym. – 2023. – №92(4). – B. 110-119. https://doi.org/10.55491/2411-6076-2023-4-110-119 [in Russian]
31. Basymov Q. Grammatikany oqytu zhoninde [About teaching grammar] // Auyl mugalimi. – 1938. – №4. – B. 26–27. [in Kazakh]
32. Kisliaeva O.V. Strukturno-funkcionalnyi analiz uchebnogo istoricheskogo materiala. Prezentacia [Structural-functional analysis of educational historical material. Presentation] // Infourok. – 2024. [Electronic resource]. URL: https://infourok.ru/prezentaciya-strukturno-funkcionalnyj-analiz-uchebnogo-istoricheskogo-materiala-7056384.html (date of access: 10.06.2025) [in Russian]
33. Bazarbaeva Z.M. Issledovanie intonacii v pragmalingvisticheskom aspekte // Mezhdunarodnyi zhurnal prikladnyh i fundamentalnyh issledovani – 2015. – №3 (1). – S. 114–118. [in Russian]
34. Nasyrova A. Funcionirovanie kazahskih leksicheskih edinic v russkoi rechi [Functioning of Kazakh lexical units in Russian speech] // Przegląd Wschodnioeuropejski. – 2018. – №IX/2. – S. 201–207. [in Russian]
35. Basymov Q. Peduchilishchede syrttan oqushy mugalimder ushіn oqu programmasy men metodikalyq tusindiruler [Curriculum and methodological guidelines for correspondence teachers in a pedagogical school]. [Electronic resource]. URL: https://kk.wikipedia.org/. (date of access 10.06.2025) [in Kazakh]
Жүктеулер
Жарияланды
Дәйексөзді қалай келтіруге болады
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 Yassawi Journal of Philology
Бұл жұмыс Creative Commons атрибуты бойынша лицензияланған. 4.0 Халықаралық лицензия.
