НАУЧНО-ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ ПОЛОЖЕНИЯ КАЖЫМА БАСЫМОВА ПО СИНТАКСИСУ И ПУНКТУАЦИИ КАЗАХСКОГО ЯЗЫКА
DOI:
https://doi.org/10.47526/3107-3085.346Ключевые слова:
история казахского языкознания, Кажым Басымов, функциональный синтаксис, интонационно-логический принцип, пунктуация, языковая дидактика.Аннотация
Статья посвящена исследованию процессов формирования теорий синтаксиса и пунктуации, а также путей развития национальной языковой дидактики и методики преподавания в истории казахского языкознания. Основная цель исследования – комплексный анализ научного вклада выдающегося представителя казахской интеллигенции 1920-х - 30-х годов, квалифицированного педагога-методиста, профессора Кажыма Амангалиулы Басымова (1896–1938) в изучение синтаксиса и пунктуации, а также в систематизацию орфографии и терминологии казахского языка. Методология исследования основана на контент-анализе, историко-сравнительном и текстологическом анализе фундаментальных научно-методических трудов ученого 1930-х годов, включая важные публикации в журналах «Ауыл мұғалімі» и «Халық мұғалімі». В ходе исследования точно установлено, что К. Басымов одним из первых внедрил в преподавание синтаксиса не просто формальный, а именно функционально-прагматический подход. На основе конкретных лингвистических примеров доказано его новаторство в смысловой классификации членов предложения, в особенности сложных категорий обстоятельств (пысықтауыш), а также во введении в научный оборот понятия «неполные предложения», свойственных разговорной речи. Кроме того, всесторонне рассмотрен интонационно-логический принцип расстановки знаков препинания и четко показана историческая преемственность его идей с трудами таких предшественников, как Ахмет Байтурсынулы и Кудайберген Жубанов. В заключении с научной точки зрения полностью обосновано, что структурно-функциональные концепции ученого послужили прочным фундаментом для методики преподавания казахского языка и развития современного коммуникативного синтаксиса. Данное исследование вновь актуализирует значимость наследия ученого в истории национальной лингвистики.
Библиографические ссылки
1. Қазақстан: Ұлттық энциклопедия / бас редакторы Б. Аяған. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. – 561 б.
2. Буктугутова Р.С., Конырова Р.Ж. Развитие культуры Казахстана в 20-30-е гг. ХХ века (некоторые аспекты) // НИР/S&R. – 2021. – №2(6). – С. 116-121.
3. Жүсіпов М. Ахмет Байтұрсынұлы 1914 жылғы «Тіл құралында» әлемде бірінші болып позиция ұғымын енгізді. [Электронды ресурс]. URL: https://e-history.kz/kz/news/show/338860 (қаралған күні: 10.06.2025)
4. Ахмет Байтұрсынұлы. [Электронды ресурс]. URL: https://kk.wikipedia.org/wiki/Ахмет_Байтұрсынұлы (қаралған күні: 10.06.2025)
5. Басымов Қ. Не бөлек, не қосылып жазылатын, болмаса сызықша (-)мен бөлініп жазылатын сөздер туралы // Ауыл мұғалімі. – 1938. – №6. – Б. 46–52.
6. Басымов Қ. Сөйлем мүшелері туралы // Ауыл мұғалімі. – 1938. – №21–22. – Б. 16–25.
7. Басымов Қ. Сөйлемнің тұрлаусыз мүшелері // Халық мұғалімі. – 1939. – №1. – Б. 29–40.
8. Басымов Қ. Сөйлемнің тыныс белгілерін дұрыс жаза білейік // Халық мұғалімі. – 1939. – №1. – Б. 41–46.
9. Басымов Қ. ІІІ – Пысықтауыш // Халық мұғалімі. – 1939. – №2. – Б. 15–22.
10. Басымов Қ. ІІ. Құрмалас сөйлемдерге қойылатын үтір (,) белгілері // Халық мұғалімі. – 1939. – №2. – Б. 23–30.
11. Имаханбетова Р.С. Ғасыр саңлағы: Ахмет Байтұрсынұлының шығармашылық ғұмырбаяны (мұрағат деректері негізінде). – Астана: Педагогика ПРЕСС, 2010. – 304 б.
12. Селиверстова Е.Н., Богомолова Л.И., Рогачева Е.Ю. Педагогические теории и системы: учебное пособие для студентов бакалавриата по направлению “Педагогическое образование”. – Владимир: Изд-во ВлГУ, 2012. – 348 с.
13. Сарыбай М. Сарыбаев Шамғали: библиографиялық көрсеткіш. – Алматы: ҚР ҰҒА Орталық ғылыми кітапханасы, 2023. – 160 б.
14. Қордабаев Т. Қазақ тіл білімінің қалыптасу, даму жолдары. – Алматы: Рауан, 1995. – 173 б.
15. Қазақ тілі әдістемесінің мәселелері пәніне арналған оқу-әдістемелік материалдар. – Семей: Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті, 2013. – 120 б.
16. Ел ардақтыларының еңбектері. [Электронды ресурс]. URL: https://elibrary.kaznu.kz/kk/node/10921/3 (қаралған күні: 10.06.2025)
17. Тайжанов А. Құдайберген Жұбанов және тіл философиясы // Ақтөбе газеті. – 2019. [Электронды ресурс]. URL: https://aqtobegazeti.kz/?p=80315 (қаралған күні: 10.06.2025)
18. Жалдыбаев Ә. Телжан мен Шахзада // Ақтөбе газеті. – 2009. [Электронды ресурс]. URL: https://aqtobegazeti.kz/?p=4705 (қаралған күні: 10.06.2025)
19. Құдайберген Жұбанов / Жалпы редакциясын басқарған М. Малбақов. – Алматы: А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты, 2013. – 448 б.
20. Жубаева О.С. Тенденции развития казахской пунктуации // Северо-Восточный гуманитарный вестник. – 2018. – №1 (22). – С. 113-118.
21. Құдайберген Қуанұлы Жұбанов. [Электронды ресурс]. URL: https://kk.wikipedia.org/wiki/Құдайберген_Қуанұлы_Жұбанов. (қаралған күні: 10.06.2025)
22. Телжан Шонанов. [Электронды ресурс]. URL: https://kk.wikipedia.org/wiki/Телжан_Шонанов. (қаралған күні: 10.06.2025)
23. Есет Құдайбергенұлы Жұбанов. [Электронды ресурс]. URL: https://kk.wikipedia.org/wiki/Есет_Құдайбергенұлы_Жұбанов (қаралған күні: 10.06.2025)
24. Сәрсен Аманжолов атындағы ШҚМУ. Виртуалды мұражай. [Электронды ресурс]. URL: https://vku.edu.kz/samanzolovv/ (қаралған күні: 10.06.2025)
25. Телжан Шонанұлы туралы бейнематериал // YouTube. – 2024. [Электронды ресурс]. URL: https://www.youtube.com/watch?v=pYI8PzvlAtQ (қаралған күні: 10.06.2025)
26. Сәрсен Аманжолұлы Аманжолов. [Электронды ресурс]. URL: https://kk.wikipedia.org/wiki/Сәрсен_Аманжолұлы_Аманжолов (қаралған күні: 10.06.2025)
27. Төлеубай Рақымжанұлы Қордабаев // Уикипедия. [Электрондық ресурс]. URL: https://kk.wikipedia.org/wiki/Төлеубай_Рақымжанұлы_Қордабаев (қаралған күні: 10.06.2025)
28. Порядок слов в предложении // Kaz-tili.kz. – 2025. [Электронный ресурс]. URL: https://www.kaz-tili.kz/predl_pr2.htm (дата обращения: 10.06.2025)
29. Жакупова А.Д., Балмагамбетова Ж.Т. Мотивационная рефлексия – объект сопоставительной мотивологии // Қарағанды университетінің хабаршысы. Филология сериясы. – 2022. – №2 (106). – С. 80-88. https://doi.org/10.31489/2020Ph2/80-88
30. Сыдық П.С., Садырова К.К. Тіл мен сананың өзара байланысы: тілдік рефлексия // Тілтаным. – 2023. – №92(4). – Б. 110–119. https://doi.org/10.55491/2411-6076-2023-4-110-119
31. Басымов Қ. Грамматиканы оқыту жөнінде // Ауыл мұғалімі. – 1938. – №4. – Б. 26–27.
32. Кисляева О.В. Тарихи материалдың құрылымдық-функционалдық талдауы. Презентация // Инфоурок. – 2024. [Электронды ресурс]. URL: https://infourok.ru/prezentaciya-strukturno-funkcionalnyj-analiz-uchebnogo-istoricheskogo-materiala-7056384.html (қаралған күні: 10.06.2025)
33. Базарбаева З.М. Исследование интонации в прагмалингвистическом аспекте // Международный журнал прикладных и фундаментальных исследований – 2015. – №3 (1). – С. 114–118.
34. Насырова А. Функционирование казахских лексических единиц в русской речи жителей Казахстана // Przegląd Wschodnioeuropejski. – 2018. – №IX/2. – C. 201–207.
35. Басымов Қ. Педучилищеде сырттай оқитын мұғалімдерге арналған оқу бағдарламасы мен әдістемелік түсініктемелер. [Электронды ресурс]. URL: https://kk.wikipedia.org/wiki/Қажым_Аманғалиұлы_Басымов (қаралған күні: 10.06.2025)
REFERENCES
1. Qazaqstan: Ulttyq enciklopedia [Kazakhstan: National Encyclopedia] / bas redaktory B. Aiagan. – Almaty: Qazaq enciklopediasy, 2004. – 561 b. [in Kazakh]
2. Buktugutova R.S., Konyrova R.Zh. Razvitie kultury Kazahstana v 20-30-e gg. XX veka (nekotorye aspekty) [The development of culture in Kazakhstan in the 20-30s of the twentieth century (some aspects)] // NIR/S&R. – 2021. – №2(6). – S. 116-121. [in Russian]
3. Zhusіpov M. Ahmet Baitursynuly 1914 zhylgy «Tіl quralynda» alemde bіrіnshі bolyp pozicia ugymyn engіzdі [Akhmet Baitursynovich was the first in the world to introduce the concept of position in his “Language tool” of 1914]. [Electronic resource]. URL: https://e-history.kz/kz/news/show/338860 (date of access: 10.06.2025) [in Kazakh]
4. Ahmet Baitursynuly [Akhmet Baitursynuly]. [Electronic resource]. URL: https://kk.wikipedia.org/wiki/Akhmet_Baitursynuly (date of access: 10.06.2025)
5. Basymov Q. Ne bolek, ne qosylyp zhazylatyn, bolmasa syzyqsha (-)men bolinip zhazylatyn sozder turaly [About words written separately, together, or separated by a hyphen (-)] // Auyl mugalimi. – 1938. – №6. – B. 46–52. [in Kazakh]
6. Basymov Q. Soilem musheleri turaly [About sentence parts] // Auyl mugalimi. – 1938. – №21–22. – B. 16–25. [in Kazakh]
7. Basymov Q. Soilemnin turlausyz musheleri [Secondary parts of the sentence] // Halyq mugalimi. – 1939. – №1. – B. 29–40. [in Kazakh]
8. Basymov Q. Soilemnin tynys belgilerin durys zhaza bileik [Let's write punctuation marks of the sentence correctly] // Halyq mugalimi. – 1939. – №1. – B. 41–46. [in Kazakh]
9. Basymov Q. III – Pysyqtauysh [III – Adverbial modifier] // Halyq mugalimi. – 1939. – №2. – B. 15–22. [in Kazakh]
10. Basymov Q. II. Qurmalas soilemderge qoiylatyn utir (,) belgileri [II. Comma (,) marks placed in complex sentences] // Halyq mugalimi. – 1939. – №2. – B. 23–30. [in Kazakh]
11. Imahanbetova R.S. Gasyr sanglagy: Ahmet Baitursynulynyn shygharmashylyk gumyrbaiany (muragat derekteri negizinde) [Pride of the century: Akhmet Baitursynuly's creative biography (based on archival data)]. – Astana: Pedagogika PRESS, 2010. – 304 b. [in Kazakh]
12. Seliverstova E.N., Bogomolova L.I., Rogacheva E.Iu. Pedagogicheskie teorii i sistemy: Uchebnoe posobie dlya studentov bakalavriata po napravleniu “Pedagogicheskoe obrazovanie” [Pedagogical theories and systems: Textbook for undergraduate students in “Pedagogical education”]. – Vladimir: Izd-vo VlGU, 2012. – 348 s. [in Russian]
13. Sarybay M. Sarybaev Shamgali: bibliografialyq korsetkish [Sarybayev Shamgali bibliographic index]. – Almaty: QR UGA Ortalyq gylymi kitapkhanasy, 2023. – 160 b. [in Kazakh]
14. Qordabaev T. Qazaq til biliminin qalyptasu, damu zholdary [Ways of formation and development of Kazakh linguistics]. – Almaty: Rauan, 1995. – 173 b. [in Kazakh]
15. Qazaq tili adistemesinin maseleleri panine arnalgan oqu-adistemelik materialdar [Educational and methodological materials for the subject of issues in Kazakh language methodology]. – Semey: Shakarim atyndagy Semey memlekettik universiteti, 2013. – 120 b. [in Kazakh]
16. El ardaqtylarynyn enbekteri [Works of the country's honored figures]. [Electronic resource]. URL: https://elibrary.kaznu.kz/kk/node/10921/3 (date of access: 10.06.2025) [in Kazakh]
17. Taizhanov A. Qudaibergen Zhubanov zhane til filosofiasy [Kudaibergen Zhubanov and the philosophy of language] // Aqtobe gazetі. – 2019. [Electronic resource]. URL: https://aqtobegazeti.kz/?p=80315 (date of access: 10.06.2025) [in Kazakh]
18. Zhaldybaev A. Telzhan men Shahzada [Telzhan and Shakhzada] // Aqtobe gazetі. – 2009. [Electronic resource]. URL: https://aqtobegazeti.kz/?p=4705 (date of access: 10.06.2025) [in Kazakh]
19. Qudaibergen Zhubanov [Kudaibergen Zhubanov] / Zhalpy redakciasyn basqargan M. Malbaqov. – Almaty: A. Baitursynuly atyndagy Til bilimi instituty, 2013. – 448 b. [in Kazakh]
20. Zhubaeva O.S. Tendencii razvitia kazahskoi punktuacii // Severo-Vostochnyi gumanitarnyi vestnik. – 2018. – №1 (22). – S. 113-118. [in Russian]
21. Qudaibergen Quanyuly Zhubanov [Kudaibergen Kuanuly Zhubanov]. – 2025. [Electronic resource]. URL: https://kk.wikipedia.org/wiki/Құдайберген_Қуанұлы_Жұбанов (date of access: 10.06.2025) [in Kazakh]
22. Telzhan Shonanov [Telzhan Shonanov]. [Electronic resource]. URL: https://kk.wikipedia.org/wiki/Телжан_Шонанов (date of access: 10.06.2025) [in Kazakh]
23. Eset Qudaibergenuly Zhubanov [Eset Kudaibergenuly Zhubanov]. [Electronic resource]. URL: https://kk.wikipedia.org/wiki/Есет_Құдайбергенұлы_Жұбанов (date of access: 10.06.2025) [in Kazakh]
24. Sarsen Amanzholov atyndagy Shyghys Qazaqstan universiteti. Virtualdy murazhai [East Kazakhstan University named after Sarsen Amanzholov. Virtual museum]. [Electronic resource]. URL: https://vku.edu.kz/samanzolovv/ (date of access: 10.06.2025) [in Kazakh]
25. Telzhan Shonanuly [Telzhan Shonanuly] // YouTube. – 2024. [Electronic resource]. URL: https://www.youtube.com/watch?v=pYI8PzvlAtQ (date of access: 10.06.2025) [in Kazakh]
26. Sarsen Amanzholuly Amanzholov [Sarsen Amanzholuly Amanzholov]. – 2024. [Electronic resource]. URL: https://kk.wikipedia.org/wiki/Сәрсен_Аманжолұлы_Аманжолов (date of access: 10.06.2025) [in Kazakh]
27. Toleubaı́ Raqymzhanuly Qordabaev [Toleubay Rakhymzhanuly Kordabayev]. [Electronic resource]. URL: https://kk.wikipedia.org/wiki/Төлеубай_Рақымжанұлы_Қордабаев (date of access: 10.06.2025) [in Kazakh]
28. Poriadok slov v predlozhenii [Word order in a sentence] // Kaz-tili.kz. – 2025. [Electronic resource]. URL: https://www.kaz-tili.kz/predl_pr2.htm (date of access: 10.06.2025) [in Russian]
29. Zhakupova A.D., Balmagambetova Zh.T. Motivacionnaia refleksia – obiekt sopostavitelnoi motivologii [Motivational reflection - an object of comparative motivology] // Qaragandy Universitetinin Habarshysy. Filologia seriasy. – 2022. – №2(106). – S. 80-88. https://doi.org/10.31489/2020Ph2/80-88 [in Russian]
30. Sydyk P.S., Sadirova K.K. Iazykovaia refleksia: vzaimosviaz funkcionirovania iazyka i soznania [Language reflection: the relationship between language functioning and consciousness] // Tiltanym. – 2023. – №92(4). – B. 110-119. https://doi.org/10.55491/2411-6076-2023-4-110-119 [in Russian]
31. Basymov Q. Grammatikany oqytu zhoninde [About teaching grammar] // Auyl mugalimi. – 1938. – №4. – B. 26–27. [in Kazakh]
32. Kisliaeva O.V. Strukturno-funkcionalnyi analiz uchebnogo istoricheskogo materiala. Prezentacia [Structural-functional analysis of educational historical material. Presentation] // Infourok. – 2024. [Electronic resource]. URL: https://infourok.ru/prezentaciya-strukturno-funkcionalnyj-analiz-uchebnogo-istoricheskogo-materiala-7056384.html (date of access: 10.06.2025) [in Russian]
33. Bazarbaeva Z.M. Issledovanie intonacii v pragmalingvisticheskom aspekte // Mezhdunarodnyi zhurnal prikladnyh i fundamentalnyh issledovani – 2015. – №3 (1). – S. 114–118. [in Russian]
34. Nasyrova A. Funcionirovanie kazahskih leksicheskih edinic v russkoi rechi [Functioning of Kazakh lexical units in Russian speech] // Przegląd Wschodnioeuropejski. – 2018. – №IX/2. – S. 201–207. [in Russian]
35. Basymov Q. Peduchilishchede syrttan oqushy mugalimder ushіn oqu programmasy men metodikalyq tusindiruler [Curriculum and methodological guidelines for correspondence teachers in a pedagogical school]. [Electronic resource]. URL: https://kk.wikipedia.org/. (date of access 10.06.2025) [in Kazakh]
Загрузки
Опубликован
Как цитировать
Выпуск
Раздел
Лицензия
Copyright (c) 2026 Yassawi Journal of Philology
Это произведение доступно по лицензии Creative Commons «Attribution» («Атрибуция») 4.0 Всемирная.
