ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ ЭКОСЫН МӘСЕЛЕЛЕРІ: БЕКЕН ЫБЫРАЙЫМНЫҢ «УРАН КЕНІШІ» ЖӘНЕ «SOS БЕЛГІСІ» ӘҢГІМЕЛЕРІ НЕГІЗІНДЕ
##plugins.pubIds.doi.readerDisplayName##:
https://doi.org/10.47526/3107-3085.348Кілт сөздер:
экосын, қазақ әдебиеті, Бекен Ыбырайым, уран өндірісі, экологиялық әділеттілік, баяу зорлық, адам мен табиғат.Аңдатпа
Мақалада жазушы Бекен Ыбырайымның «Уран кеніші» және «SOS белгісі» әңгімелері экосын (экокритика) тұрғысынан талданады. Зерттеу аталған шығармалардағы адам мен табиғаттың қатынасын, экологиялық апат және ресурс өндірудің әдеби көрінісін Бьюэлл, Гаррард және Никсон сияқты әлемдік жетекші экосыншылардың теориялары аясында қарастырады. Зерттеудің мақсаты – экокритика ғылымының зерттеу нысаны мен зерттеу сұрақтарын анықтау, қазақ жеріндегі экологиялық мәселелерді экосын тұрғысынан талдау, әлемдік экологиялық мәселелермен салыстыру. Мақалада «баяу зорлық» (slow violence) концепциясы және экологиялық әділеттілік теориясы басты аналитикалық құрал ретінде қолданылады. Салыстырмалы экосын бағытында Бекен Ыбырайымның әңгімелері нигериялық жазушы Кен Саро-Виваның Shell компаниясының мұнай өндіруіне қарсылықтан туған прозасымен және Роб Никсонның «Баяу зорлық-зомбылық және кедейлердің қоршаған ортаға әсері» атты еңбегі көтерген экологиялық мәселелермен салыстырылады. Зерттеу нәтижелері Бекен Ыбырайым әңгімелерінің жаһандық экологиялық прозамен үндес екенін, сонымен бірге бұл әңгімелерде қазақтың ұлттық болмысы мен далалық табиғатқа деген ерекше байланыстың сақталғанын дәлелдейді. Мақала қазақ әдебиетіндегі экосынға арналған зерттеулердің дамуына теориялық үлес қосуды мақсат етеді. Болашақ экологиялық тақырыптарды Шнайдер-Мейерсонның эмпирикалық экосын тұжырымдамасы тұрғысынан, яғни оқырман реакциясы мен экологиялық сана қалыптастырудағы эмпирикалық экосынның ықпалы тұрғысынан зерттеуді ұсынады.
Әдебиеттер тізімі
1. Uranium and Nuclear Power in Kazakhstan. [Electronic resource]. URL: https://world-nuclear.org/information-library/country-profiles/countries-g-n/kazakhstan (date of access 10.12.2025)
2. Glotfelty C., Fromm H. The Ecocriticism Reader: Landmarks in Literary Ecology. – Athens: University of Georgia Press, 1996. – 415 p.
3. Slovic S. Ecocriticism: Containing multitudes, practicing doctrine // In: L. Coupe (Ed.) The green studies reader: From romanticism to ecocriticism. – London: Routledge, 2000. – P. 160-161.
4. Buell L. The Environmental Imagination: Thoreau, Nature Writing, and the Formation of American Culture. – Cambridge, Massachusetts and London, England: Harvard University Press, 1995. – 586 p.
5. Suresh F. Contemporary Contemplation on Ecoliterature. – New Delhi: Author Press, 2012. – 280 p.
6. Нейпир С. Волшебные миры Хаяо Миядзаки. – Москва: Издательство «Бомбора», 2019. – 416 с.
7. Pertanika J. Ecocriticism 101: A Basic Introduction to Ecocriticism and Environmental Literature // Journal of Social Sciences & Humanities. – 2015. – Vol. 23. – P. 1-14. https://doi.org/10.1111/LIC3.12105
8. Ертаева Б.Б. Балалар әдебиетінде адамгершілік мәселелерінің көрініс табуы // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2025. – №2 (136). – Б. 167-177. https://doi.org/10.47526/2025-2/2664-0686.201
9. Төлтай Ф. Жаңа экологиялық мәдениет және қазақ әдебиеті. [Электронды ресурс]. URL: https://adebiportal.kz/kz/news/view/zana-ekologiialyq-madeniet-zane-qazaq-adebieti__25605. (қаралған күні 10.12.2025)
10. Нұрғалиұлы Р. Аяқталмаған трагедия (полигон әңгімелері). [Электронды ресурс]. URL: https://adebiportal.kz/kz/news/view/rymgali-nurgaliuly-aiaqtalmagan-tragediia-poligon-angimeleri__13962 (қаралған күні 10.12.2025)
11. Orda G., Sarsenbayeva Zh., Abilkhaiyrov N., Sultangaliyeva R., Mekebayeva L. The nature and human ecology in modern Kazakh literature // Utopía y Praxis Latinoamericana. – 2019. – №24 (5). – P. 79-89.
12. Мусинова Г.С., Кожахметова Г.Б. Көркем прозадағы экология мәселесінің интеграциясы // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2025. – №1 (135). – Б. 136-148. https://doi.org/10.47526/2025-1/2664-0686.151
13. Жаңа экологиялық мәдениет және қазақ әдебиеті. [Электронды ресурс]. URL: https://adebiportal.kz/kz/news/view/zana-ekologiialyq-madeniet-zane-qazaq-adebieti__25605 (қаралған күні 11.12.2025)
14. Казтаева А.К., Тоқшылықова Г.Б., Хуңшан А., Айбергенова А.Б. Қазақ прозасындағы экология мәселесі // Абылай хан ат. ҚазХҚжӘТУ Хабаршысы. “Филология ғылымдары” сериясы. – 2025. – №2 (77). – Б. 566-580.
15. Ибраим Б. “SOS!” с того света: Сборник рассказов. – Алматы: Комек. 2000. – 16 с.
16. Ыбырайым Б. Алтын қалам 2024: шығармалар жинағы. – Алматы: Зиялы баспасы, 2025. – 304 б.
17. Saro-Wiwa K. Genocide in Nigeria. – London; Lagos; Port-Harcort: Saros International Publishers, 2000. – 105 p. [Electronic resource]. URL: https://warwick.ac.uk/fac/arts/english/currentstudents/postgraduate/masters/modules/resourcefictions/oil09/sarogennig.pdf (date of access 18.09.2025)
18. Udoinwang D.E. Protest Voice and Narrative of Ethno-nationality Identity: Ken Saro-Wiwa’s Autobiography // AKSU Journal of English (AKSUJEL). – 2020. – №3(1). – P. 143-157.
19. Nixon R. Slow Violence and the Environmentalism of the Poor. – Cambridge, Massachusetts, and London, England: Harvard University Press, 2011. – 343 p.
REFERENCES
1. Uranium and Nuclear Power in Kazakhstan. [Electronic resource]. URL: https://world-nuclear.org/information-library/country-profiles/countries-g-n/kazakhstan (date of access 10.12.2025)
2. Glotfelty C., Fromm H. The Ecocriticism Reader: Landmarks in Literary Ecology. – Athens: University of Georgia Press, 1996. – 415 p.
3. Slovic S. Ecocriticism: Containing multitudes, practicing doctrine // In: L. Coupe (Ed.) The green studies reader: From romanticism to ecocriticism. – London: Routledge, 2000. – P. 160-161.
4. Buell L. The Environmental Imagination: Thoreau, Nature Writing, and the Formation of American Culture. – Cambridge, Massachusetts and London, England: Harvard University Press, 1995. – 586 p.
5. Suresh F. Contemporary Contemplation on Ecoliterature. – New Delhi: Author Press, 2012. – 280 p.
6. Neipir S. Volshebnye miry Khaiao Miadzaki [The Magical Worlds of Hayao Miyazaki by Susan Napier]. – Moskva: Izdatelstvo «Bombora», 2019. – 416 s. [in Russian]
7. Pertanika J. Ecocriticism 101: A Basic Introduction to Ecocriticism and Environmental Literature // Journal of Social Sciences & Humanities. – 2015. – Vol. 23. – P. 1-14. https://doi.org/10.1111/LIC3.12105
8. Ertaeva B.B. Balalar adebietinde adamgershilik maselelerinin korinis tabuy [Reflection of moral issues in children's literature] // Iasaui universitetinin habarshysy. – 2025. – №2 (136). – B. 167-177. URL: https://doi.org/10.47526/2025-2/2664-0686.201 [in Kazakh]
9. Toltai F. Zhana ekologialyq madeniet zhane qazaq adebietі [New ecological culture and Kazakh literature]. [Electronic resource]. URL: https://adebiportal.kz/kz/news/view/zana-ekologiialyq-madeniet-zane-qazaq-adebieti__25605. (date of access 10.12.2025) [in Kazakh]
10. Nurgaliuly R. Aiaqtalmagan tragedia (poligon angіmelerі) [Unfinished Tragedy (Polygon Stories)]. [Electronic resource]. URL: https://adebiportal.kz/kz/news/view/rymgali-nurgaliuly-aiaqtalmagan-tragediia-poligon-angimeleri__13962 (date of access 10.12.2025) [in Kazakh]
11. Orda G., Sarsenbayeva Zh., Abilkhaiyrov N., Sultangaliyeva R., Mekebayeva L. The nature and human ecology in modern Kazakh literature // Utopía y Praxis Latinoamericana. – 2019. – №24 (5). – P. 79-89.
12. Musinova G.S., Kozhahmetova G.B. Korkem prozadagy ekologia maselesіnіn integraciasy [Integration of the issue of ecology in literary prose] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2025. – №1 (135). – B. 136-148. https://doi.org/10.47526/2025-1/2664-0686.151 [in Kazakh]
13. Zhana ekologialyq madeniet zhane qazaq adebietі [New ecological culture and Kazakh literature]. Electronic resource]. URL: https://adebiportal.kz/kz/news/view/zana-ekologiialyq-madeniet-zane-qazaq-adebieti__25605 (date of access 11.12.2025) [in Kazakh]
14. Kaztaeva A.K., Toqshylyqova G.B., Hunshan A., Aibergenova A.B. Qazaq prozasyndagy ekologia maselesі [Ecological problems in Kazakh prose] // Abylai han at. QazHQzhATU Habarshysy. “Filologia gylymdary” seriasy. – 2025. – №2 (77). – B. 566-580. [in Kazakh]
15. Ibraim B. “SOS!” s togo sveta: Sbornik rasskazov [“SOS!” since then: Collection of short stories]. – Almaty: Komek. 2000. – 16 s. [in Russian]
16. Ybyraiym B. Altyn qalam 2024: shygarmalar zhinagy [Golden Pen 2024: collection of works]. – Almaty: Zialy baspasy, 2025. – 304 b. [in Kazakh]
17. Saro-Wiwa K. Genocide in Nigeria. – London; Lagos; Port-Harcort: Saros International Publishers, 2000. – 105 p. [Electronic resource]. URL: https://warwick.ac.uk/fac/arts/english/currentstudents/postgraduate/masters/modules/resourcefictions/oil09/sarogennig.pdf (date of access 18.09.2025)
18. Udoinwang D.E. Protest Voice and Narrative of Ethno-nationality Identity: Ken Saro-Wiwa’s Autobiography // AKSU Journal of English (AKSUJEL). – 2020. – №3(1). – P. 143-157.
19. Nixon R. Slow Violence and the Environmentalism of the Poor. – Cambridge, Massachusetts, and London, England: Harvard University Press, 2011. – 343 p.
Жүктеулер
Жарияланды
Дәйексөзді қалай келтіруге болады
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 Yassawi Journal of Philology
Бұл жұмыс Creative Commons атрибуты бойынша лицензияланған. 4.0 Халықаралық лицензия.
