KAZAK EDEBIYATINDA EKO-ELEŞTIRI SORUNSALI: BEKEN IBRAYIM’IN “URANYUM MADENI” VE “SOS SINYALI” HIKÂYELERI TEMELINDE
DOI:
https://doi.org/10.47526/3107-3085.348Anahtar Kelimeler:
eko-eleştiri (eko-kritik), Kazak edebiyatı, Beken Ibrayım, uranyum üretimi, ekolojik adalet, yavaş şiddet, insan ve doğa.Özet
Makalede, yazar Beken Ibrayım’ın “Uranyum Madeni” (Uran Kenişi) ve “SOS Sinyali” (SOS Belgisi) adlı hikâyeleri eko-eleştiri (eko-kritik) perspektifinden analiz edilmektedir. Araştırma; söz konusu eserlerdeki insan-doğa ilişkisini, ekolojik yıkımı ve kaynak çıkarımının edebî yansımalarını, Buell, Garrard ve Nixon gibi dünyanın önde gelen eko-eleştirmenlerinin kuramları çerçevesinde ele almaktadır. Araştırmanın amacı; eko-eleştiri biliminin araştırma nesnesini ve araştırma sorularını belirlemek, Kazak coğrafyasındaki ekolojik sorunları eko-eleştiri açısından analiz etmek ve bunları küresel ekolojik sorunlarla karşılaştırmaktır. Makalede, “yavaş şiddet” (slow violence) kavramı ve ekolojik adalet teorisi temel analitik araçlar olarak kullanılmıştır. Karşılaştırmalı eko-eleştiri doğrultusunda Beken Ibrayım’ın hikâyeleri; Nijeryalı yazar Ken Saro-Wiwa’nın Shell şirketinin petrol üretimine karşı duruşundan doğan düzyazılarıyla ve Rob Nixon’ın “Yavaş Şiddet ve Yoksulların Çevreciliği” adlı eserinde gündeme getirdiği ekolojik sorunlarla mukayese edilmektedir. Araştırma sonuçları, Beken Ibrayım’ın hikâyelerinin küresel ekolojik nesirle (prozayla) güçlü bir uyum içinde olduğunu, bununla birlikte bu hikâyelerde Kazak ulusal kimliği ile bozkır doğasına olan özgün bağın korunduğunu kanıtlamaktadır. Makale, Kazak edebiyatındaki eko-eleştiri çalışmalarının gelişmesine teorik bir katkı sağlamayı amaçlamaktadır. Çalışma, gelecekteki ekolojik temaların Schneider-Mayerson’ın ampirik eko-eleştiri konsepti açısından, yani okur tepkisi ve ekolojik bilincin şekillenmesinde ampirik eko-eleştirinin etkisi boyutundan incelenmesini önermektedir.
Referanslar
1. Uranium and Nuclear Power in Kazakhstan. [Electronic resource]. URL: https://world-nuclear.org/information-library/country-profiles/countries-g-n/kazakhstan (date of access 10.12.2025)
2. Glotfelty C., Fromm H. The Ecocriticism Reader: Landmarks in Literary Ecology. – Athens: University of Georgia Press, 1996. – 415 p.
3. Slovic S. Ecocriticism: Containing multitudes, practicing doctrine // In: L. Coupe (Ed.) The green studies reader: From romanticism to ecocriticism. – London: Routledge, 2000. – P. 160-161.
4. Buell L. The Environmental Imagination: Thoreau, Nature Writing, and the Formation of American Culture. – Cambridge, Massachusetts and London, England: Harvard University Press, 1995. – 586 p.
5. Suresh F. Contemporary Contemplation on Ecoliterature. – New Delhi: Author Press, 2012. – 280 p.
6. Нейпир С. Волшебные миры Хаяо Миядзаки. – Москва: Издательство «Бомбора», 2019. – 416 с.
7. Pertanika J. Ecocriticism 101: A Basic Introduction to Ecocriticism and Environmental Literature // Journal of Social Sciences & Humanities. – 2015. – Vol. 23. – P. 1-14. https://doi.org/10.1111/LIC3.12105
8. Ертаева Б.Б. Балалар әдебиетінде адамгершілік мәселелерінің көрініс табуы // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2025. – №2 (136). – Б. 167-177. https://doi.org/10.47526/2025-2/2664-0686.201
9. Төлтай Ф. Жаңа экологиялық мәдениет және қазақ әдебиеті. [Электронды ресурс]. URL: https://adebiportal.kz/kz/news/view/zana-ekologiialyq-madeniet-zane-qazaq-adebieti__25605. (қаралған күні 10.12.2025)
10. Нұрғалиұлы Р. Аяқталмаған трагедия (полигон әңгімелері). [Электронды ресурс]. URL: https://adebiportal.kz/kz/news/view/rymgali-nurgaliuly-aiaqtalmagan-tragediia-poligon-angimeleri__13962 (қаралған күні 10.12.2025)
11. Orda G., Sarsenbayeva Zh., Abilkhaiyrov N., Sultangaliyeva R., Mekebayeva L. The nature and human ecology in modern Kazakh literature // Utopía y Praxis Latinoamericana. – 2019. – №24 (5). – P. 79-89.
12. Мусинова Г.С., Кожахметова Г.Б. Көркем прозадағы экология мәселесінің интеграциясы // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2025. – №1 (135). – Б. 136-148. https://doi.org/10.47526/2025-1/2664-0686.151
13. Жаңа экологиялық мәдениет және қазақ әдебиеті. [Электронды ресурс]. URL: https://adebiportal.kz/kz/news/view/zana-ekologiialyq-madeniet-zane-qazaq-adebieti__25605 (қаралған күні 11.12.2025)
14. Казтаева А.К., Тоқшылықова Г.Б., Хуңшан А., Айбергенова А.Б. Қазақ прозасындағы экология мәселесі // Абылай хан ат. ҚазХҚжӘТУ Хабаршысы. “Филология ғылымдары” сериясы. – 2025. – №2 (77). – Б. 566-580.
15. Ибраим Б. “SOS!” с того света: Сборник рассказов. – Алматы: Комек. 2000. – 16 с.
16. Ыбырайым Б. Алтын қалам 2024: шығармалар жинағы. – Алматы: Зиялы баспасы, 2025. – 304 б.
17. Saro-Wiwa K. Genocide in Nigeria. – London; Lagos; Port-Harcort: Saros International Publishers, 2000. – 105 p. [Electronic resource]. URL: https://warwick.ac.uk/fac/arts/english/currentstudents/postgraduate/masters/modules/resourcefictions/oil09/sarogennig.pdf (date of access 18.09.2025)
18. Udoinwang D.E. Protest Voice and Narrative of Ethno-nationality Identity: Ken Saro-Wiwa’s Autobiography // AKSU Journal of English (AKSUJEL). – 2020. – №3(1). – P. 143-157.
19. Nixon R. Slow Violence and the Environmentalism of the Poor. – Cambridge, Massachusetts, and London, England: Harvard University Press, 2011. – 343 p.
REFERENCES
1. Uranium and Nuclear Power in Kazakhstan. [Electronic resource]. URL: https://world-nuclear.org/information-library/country-profiles/countries-g-n/kazakhstan (date of access 10.12.2025)
2. Glotfelty C., Fromm H. The Ecocriticism Reader: Landmarks in Literary Ecology. – Athens: University of Georgia Press, 1996. – 415 p.
3. Slovic S. Ecocriticism: Containing multitudes, practicing doctrine // In: L. Coupe (Ed.) The green studies reader: From romanticism to ecocriticism. – London: Routledge, 2000. – P. 160-161.
4. Buell L. The Environmental Imagination: Thoreau, Nature Writing, and the Formation of American Culture. – Cambridge, Massachusetts and London, England: Harvard University Press, 1995. – 586 p.
5. Suresh F. Contemporary Contemplation on Ecoliterature. – New Delhi: Author Press, 2012. – 280 p.
6. Neipir S. Volshebnye miry Khaiao Miadzaki [The Magical Worlds of Hayao Miyazaki by Susan Napier]. – Moskva: Izdatelstvo «Bombora», 2019. – 416 s. [in Russian]
7. Pertanika J. Ecocriticism 101: A Basic Introduction to Ecocriticism and Environmental Literature // Journal of Social Sciences & Humanities. – 2015. – Vol. 23. – P. 1-14. https://doi.org/10.1111/LIC3.12105
8. Ertaeva B.B. Balalar adebietinde adamgershilik maselelerinin korinis tabuy [Reflection of moral issues in children's literature] // Iasaui universitetinin habarshysy. – 2025. – №2 (136). – B. 167-177. URL: https://doi.org/10.47526/2025-2/2664-0686.201 [in Kazakh]
9. Toltai F. Zhana ekologialyq madeniet zhane qazaq adebietі [New ecological culture and Kazakh literature]. [Electronic resource]. URL: https://adebiportal.kz/kz/news/view/zana-ekologiialyq-madeniet-zane-qazaq-adebieti__25605. (date of access 10.12.2025) [in Kazakh]
10. Nurgaliuly R. Aiaqtalmagan tragedia (poligon angіmelerі) [Unfinished Tragedy (Polygon Stories)]. [Electronic resource]. URL: https://adebiportal.kz/kz/news/view/rymgali-nurgaliuly-aiaqtalmagan-tragediia-poligon-angimeleri__13962 (date of access 10.12.2025) [in Kazakh]
11. Orda G., Sarsenbayeva Zh., Abilkhaiyrov N., Sultangaliyeva R., Mekebayeva L. The nature and human ecology in modern Kazakh literature // Utopía y Praxis Latinoamericana. – 2019. – №24 (5). – P. 79-89.
12. Musinova G.S., Kozhahmetova G.B. Korkem prozadagy ekologia maselesіnіn integraciasy [Integration of the issue of ecology in literary prose] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2025. – №1 (135). – B. 136-148. https://doi.org/10.47526/2025-1/2664-0686.151 [in Kazakh]
13. Zhana ekologialyq madeniet zhane qazaq adebietі [New ecological culture and Kazakh literature]. Electronic resource]. URL: https://adebiportal.kz/kz/news/view/zana-ekologiialyq-madeniet-zane-qazaq-adebieti__25605 (date of access 11.12.2025) [in Kazakh]
14. Kaztaeva A.K., Toqshylyqova G.B., Hunshan A., Aibergenova A.B. Qazaq prozasyndagy ekologia maselesі [Ecological problems in Kazakh prose] // Abylai han at. QazHQzhATU Habarshysy. “Filologia gylymdary” seriasy. – 2025. – №2 (77). – B. 566-580. [in Kazakh]
15. Ibraim B. “SOS!” s togo sveta: Sbornik rasskazov [“SOS!” since then: Collection of short stories]. – Almaty: Komek. 2000. – 16 s. [in Russian]
16. Ybyraiym B. Altyn qalam 2024: shygarmalar zhinagy [Golden Pen 2024: collection of works]. – Almaty: Zialy baspasy, 2025. – 304 b. [in Kazakh]
17. Saro-Wiwa K. Genocide in Nigeria. – London; Lagos; Port-Harcort: Saros International Publishers, 2000. – 105 p. [Electronic resource]. URL: https://warwick.ac.uk/fac/arts/english/currentstudents/postgraduate/masters/modules/resourcefictions/oil09/sarogennig.pdf (date of access 18.09.2025)
18. Udoinwang D.E. Protest Voice and Narrative of Ethno-nationality Identity: Ken Saro-Wiwa’s Autobiography // AKSU Journal of English (AKSUJEL). – 2020. – №3(1). – P. 143-157.
19. Nixon R. Slow Violence and the Environmentalism of the Poor. – Cambridge, Massachusetts, and London, England: Harvard University Press, 2011. – 343 p.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Yassawi Journal of Philology
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
