İngilizce, Kazakça ve Rusça Dillerinde Havacılık Terminolojisinin Sınıflandırılması ve Pratik Uygulaması
DOI:
https://doi.org/10.47526/2026-1/3107-3085.12Anahtar Kelimeler:
terminology, aviation, state language, multilingualism, standard.Özet
Bu makale, İngilizce, Kazakça ve Rusçadaki havacılık terminolojisinin özelliklerinin analizine adanmıştır. Çalışmada, Kazakistan gibi çok dilli bir ülkede dil engellerinin ve terminolojik uyumsuzlukların nedenleri ile sonuçları, Kazakça havacılık terimlerinin oluşturulmasındaki zorluklar, özellikle kalıp çeviri (kalke) yönteminin yaygın kullanımı ve bu terimlerin resmî ve gayriresmî mesleki iletişimdeki kullanım durumu incelenmiştir.
Araştırma kapsamında, havacılık sektöründe kullanılan teknik, navigasyonel, operasyonel, idari ve düzenleyici terimlerin yanı sıra kısaltmalar ve kodların üç dilli karşılıkları karşılaştırılmış; bunların çevirisinde ortaya çıkan güçlükler (çok anlamlılık, bağlam, kısaltmalar ve çevrilemeyen terimler) ortaya konulmuştur.
Makalede, havacılık sektöründeki mesleki dil iletişimini, terminolojik sistemi ve çok dilli koşullardaki iletişim süreçlerini incelemek amacıyla içerik analizi, karşılaştırmalı dilbilimsel analiz ve psikodilbilimsel yorumlama yöntemleri kullanılmıştır. Ayrıca Kazakistan’daki havacılık uzmanlarının terminolojiyi anlama ve kullanma düzeyini belirlemek amacıyla bir vaka deneyi gerçekleştirilmiş ve terminolojik bilgi düzeylerini değerlendirmeye yönelik bir anket uygulanmıştır.
Araştırma sonucunda havacılık terminolojisinin geliştirilmesine yönelik aşağıdaki öneriler sunulmuştur: etkileşimli “simülatörlerin”, senaryolu video materyallerinin ve mobil eğitim uygulamalarının geliştirilmesi ve bunların havacılık uzmanlarının terminoloji eğitiminde düzenli olarak kullanılması; üç dilli bir sözlüğün ve Kazakça mesleki eğitim materyallerinin hazırlanması; ayrıca düzenli dil eğitimlerinin gerçekleştirilmesi.
Referanslar
1. Wüster E. Einführung in die allgemeine Terminologielehre und terminologische Lexikographie. – Vienna: Springer, 1979.
2. Қайдар Ә. Қазақ терминологиясына жаңаша көзқарас. – Алматы: Рауан, 1993. – 43 б.
3. Айтбайұлы Ө. Қазақ тілінде термин жасау жолдары мен принциптері хақында // Астана ақшамы. – 2002. – №92. – 11 шілде.
4. Құрманбайұлы Ш. Қазақ терминологиясы дамуының ғылыми қағидаттары. – Алматы: Сөздік-Словарь, 2004. – 208 б.
5. ICAO. Doc 9835: Manual on the Implementation of ICAO Language Proficiency Requirements. – Montreal, 2010. [Electronic resource]. URL: https://skybrary.aero/sites/default/files/bookshelf/2497.pdf (date of access 09.04.2025)
6. ICAO. Manual of Radiotelephony (Doc 9432). – 4th ed. – Montreal, 2007. [Electronic resource]. URL: https://sar.mot.go.th/th/wp-content/uploads/2024/03/ICAO-Doc-9432-Manual-of-Radiotelephony-4th-ed.-2007.pdf (date of access 09.04.2025)
7. Moder C.L. Aviation English // In: Paltridge B., Starfield S. (Eds.). The Handbook of English for Specific Purposes. – Oxford: Wiley-Blackwell, 2013. – P. 227–242.
8. Суюнбаева А.Ж. Языковая политика в области терминологии авиации // Вестник Челябинского государственного университета. Серия: Филологические науки. Вып. 121. – 2020. – №7 (441). – С. 145-151. https://doi.org/10.47475/1994-2796-2020-10719.
9. Hamzah H., Krish P., Hamat A. Aviation communication challenges and language training development: Perspectives from pilots and air traffic controllers // Training, Language and Culture. – 2023. – Vol. 7, №1. – P. 86-100. https://doi.org/10.22363/2521-442X-2023-7-1-86-100.
10. Baugh B.S., Stolzer A.J. Language-Related Communications Challenges in General Aviation Operations and Pilot Training // International Journal of Aviation, Aeronautics, and Aerospace. – 2018. – Vol. 5, №4, Article 8. https://doi.org/10.15394/ijaaa.2018.1271.
11. Communication problems // Flight Safety Foundation. – 2022. [Electronic resource]. URL: https://flightsafety.org/asw-article/communication-problems/ (date of access 15.05.2025)
12. Anayatova R.K., Tulekova G., Koshekov A., Koshekov K. Professional and Communicative Competences in Using Linguistic Aspects of the State Language in the Sphere of Civil Aviation of Kazakhstan // Psycholinguistics. – 2024. – Vol. 36, №2. – P. 63–89. https://doi.org/10.31470/2309-1797-2024-36-2-63-89.
13. Bayekeyeva A., Tazhibayeva S., Beisenova Zh., Shaheen A. Controlled Multilingual Thesauri for Kazakh Industry-Specific Terms // Social Inclusion. – 2021. – Vol. 9, №1. – P. 35–44. https://doi.org/10.17645/si.v9i1.3527.
14. Shelestyuk E.V., Suyunbayeva A., Bukharbayev M. Professional Communication in the Republic of Kazakhstan in Conditions of Diglossia and Bilingualism // Quaestio Rossica. – 2022. – Vol. 10, №5. https://doi.org/10.15826/qr.2022.5.752.
15. International Civil Aviation Organization. Manual on the Implementation of ICAO Language Proficiency Requirements. – 2nd ed. – Montréal: ICAO, 2010. – 200 p.
16. Суранчиева Н.Р., Елубай А.М., Тулекова Г.Х. Авиация саласындағы үштілділік // Азаматтық авиация академиясының жаршысы. – 2023. – №2 (29). – Б. 66-71. https://doi.org/10.53364/24138614_2023_29_2_66
17. Примашев Н.М. Азаматтық авиация саласының техникалық терминдері мен нормаларын аударудың кейбір аспектілері // Вестник Института законодательства Республики Казахстан. – 2013. – №1–2 (29–30). – Б. 118-123.
18. Federal Aviation Administration (FAA). [Electronic resource]. URL: https://www.faa.gov (date of access 21.05.2025)
19. Комитет гражданской авиации Министерства транспорта Республики Казахстан. [Электронный ресурс]. URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/aviation?lang=ru (дата обращения 21.05.2025)
20. Суюнбаева А.Ж. О системности авиационной терминологии // Филологические науки. – 2016. – №5. – С. 39-41.
21. Төлегенов А.Б. Азаматтық авиациядағы терминология мәселелері // Азаматтық авиация академиясының жаршысы. – 2016. – №1-2 (03). – Б. 95-104.
22. Қазақстан Республикасы Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрінің 2019 жылғы 11 ақпандағы №70 бұйрығы. [Электронды ресурс]. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/G1900000070 (қаралған күні 21.05.2025)
REFERENCES
1. Wüster E. Einführung in die allgemeine Terminologielehre und terminologische Lexikographie. – Vienna: Springer, 1979.
2. Qaidar A. Qazaq terminologiasyna zhanasha kozqaras [A new approach to Kazakh terminology]. – Almaty: Rauan, 1993. – 43 b. [in Kazakh]
3. Aitbaiuly O. Qazaq tіlіnde termin zhasau zholdary men principterі haqynda [About the methods and principles of creating a term in the Kazakh language] // Astana aqshamy. – 2002. – №92. – 11 shіlde. [in Kazakh]
4. Qurmanbaiuly Sh. Qazaq terminologiasy damuynyn gylymi qagidattary [Scientific principles of development of Kazakh terminology]. – Almaty: Sozdіk-Slovar, 2004. – 208 b. [in Kazakh]
5. ICAO. Doc 9835: Manual on the Implementation of ICAO Language Proficiency Requirements. – Montreal, 2010. [Electronic resource]. URL: https://skybrary.aero/sites/default/files/bookshelf/2497.pdf (date of access 09.04.2025)
6. ICAO. Manual of Radiotelephony (Doc 9432). – 4th ed. – Montreal, 2007. [Electronic resource]. URL: https://sar.mot.go.th/th/wp-content/uploads/2024/03/ICAO-Doc-9432-Manual-of-Radiotelephony-4th-ed.-2007.pdf (date of access 09.04.2025)
7. Moder C.L. Aviation English // In: Paltridge B., Starfield S. (Eds.). The Handbook of English for Specific Purposes. – Oxford: Wiley-Blackwell, 2013. – P. 227–242.
8. Suiunbaeva A.Zh. Iazykovaia politika v oblasti terminologii aviacii [Language policy in the field of aviation terminology] // Vestnik Cheliabinskogo gosudarstvennogo universiteta. Seria: Filologicheskie nauki. Vyp. 121. – 2020. – №7 (441). – S. 145-151. https://doi.org/10.47475/1994-2796-2020-10719 [in Rissian]
9. Hamzah H., Krish P., Hamat A. Aviation communication challenges and language training development: Perspectives from pilots and air traffic controllers // Training, Language and Culture. – 2023. – Vol. 7, №1. – P. 86-100. https://doi.org/10.22363/2521-442X-2023-7-1-86-100.
10. Baugh B.S., Stolzer A.J. Language-Related Communications Challenges in General Aviation Operations and Pilot Training // International Journal of Aviation, Aeronautics, and Aerospace. – 2018. – Vol. 5, №4, Article 8. https://doi.org/10.15394/ijaaa.2018.1271.
11. Communication problems // Flight Safety Foundation. – 2022. [Electronic resource]. URL: https://flightsafety.org/asw-article/communication-problems/ (date of access 15.05.2025)
12. Anayatova R.K., Tulekova G., Koshekov A., Koshekov K. Professional and Communicative Competences in Using Linguistic Aspects of the State Language in the Sphere of Civil Aviation of Kazakhstan // Psycholinguistics. – 2024. – Vol. 36, №2. – P. 63–89. https://doi.org/10.31470/2309-1797-2024-36-2-63-89.
13. Bayekeyeva A., Tazhibayeva S., Beisenova Zh., Shaheen A. Controlled Multilingual Thesauri for Kazakh Industry-Specific Terms // Social Inclusion. – 2021. – Vol. 9, №1. – P. 35–44. https://doi.org/10.17645/si.v9i1.3527.
14. Shelestyuk E.V., Suyunbayeva A., Bukharbayev M. Professional Communication in the Republic of Kazakhstan in Conditions of Diglossia and Bilingualism // Quaestio Rossica. – 2022. – Vol. 10, №5. https://doi.org/10.15826/qr.2022.5.752.
15. International Civil Aviation Organization. Manual on the Implementation of ICAO Language Proficiency Requirements. – 2nd ed. – Montréal: ICAO, 2010. – 200 p.
16. Suranchieva N.R., Elubai A.M., Tulekova G.H. Aviacia salasyndagy ushtіldіlіk [Trilingualism in the aviation industry] // Azamattyq aviacia akademiasynyn zharshysy. – 2023. – №2 (29). – B. 66-71. https://doi.org/10.53364/24138614_2023_29_2_66 [in Kazakh]
17. Primashev N.M. Azamattyq aviacia salasynyn tehnikalyq terminderі men normalaryn audarudyn keibіr aspektіlerі [Some aspects of the translation of technical terms and norms of the civil aviation industry] // Vestnik Instituta zakonodatelstva Respubliki Kazahstan. – 2013. – №1–2 (29–30). – B. 118-123. [in Kazakh]
18. Federal Aviation Administration (FAA). [Electronic resource]. URL: https://www.faa.gov (date of access 21.05.2025)
19. Komitet grazhdanskoi aviacii Ministerstva transporta Respubliki Kazahstan [Civil Aviation Committee of the Ministry of Transport of the Republic of Kazakhstan]. [Electronic resource]. URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/aviation?lang=ru (date of access 21.05.2025) [in Russian]
20. Suiunbaeva A.Zh. O sistemnosti aviacionnoi terminologii [On the consistency of aviation terminology] // Filologicheskie nauki. – 2016. – №5. – S. 39-41. [in Russian]
21. Tolegenov A.B. Azamattyq aviaciadagy terminologia maselelerі [Problems of terminology in Civil Aviation] // Azamattyq aviacia akademiasynyn zharshysy. – 2016. – №1-2 (03). – B. 95-104. [in Kazakh]
22. Qazaqstan Respublikasy Industria zhane infraqurylymdyq damu ministrіnіn 2019 zhylgy 11 aqpandagy №70 buirygy [Order of the minister of Industry and infrastructure development of the Republic of Kazakhstan dated February 11, 2019 No. 70]. [Electronic resource]. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/G1900000070 (date of access 21.05.2025) [in Kazakh]
