Sözlü tarih ile halk bilimi arasindaki ilişki: bursa efsaneleri temelinde kültürel belleğin oluşumu
DOI:
https://doi.org/10.47526/3107-3085.393Anahtar Kelimeler:
Sözlü tarih, Halkbilimi (folklor), Sözlü gelenek, Efsane, Kültürel bellek, Hafıza mekânları, Bursa.Özet
Tarihsel geçmişin yalnızca yazılı kaynaklar aracılığıyla değil, toplumların sözlü aktarım sürecinde oluşturduğu ve kuşaktan kuşağa aktardığı anlatılar yoluyla da yeniden yorumlandığı görülmektedir. Bu bağlamda sözlü tarih, geçmişe ilişkin bireysel ve toplumsal deneyimleri tarihsel bilgi üretim sürecinin bir parçası hâline getirirken; halk bilimi, sözlü gelenek ürünlerinin oluşum, yayılma, dönüşüm ve işlev süreçlerini inceleyerek bunların kolektif bellekteki yerini ortaya koymaktadır. Аraştırmanın amacı, sözlü tarih ile halk bilimi arasındaki ilişkinin kültürel belleğin oluşumunda ve tarihsel geçmişin yeniden inşasındaki rolünü, tarihin yeniden inşası kuramı çerçevesinde değerlendirmektir.
Araştırmada nitel araştırma yaklaşımı benimsenmiş; sözlü tarih ve halk bilimi, inceleme nesneleri, araştırma yöntemleri, kaynakları, epistemolojik yaklaşımları ve tarihsel bilgi üretimindeki işlevleri bakımından karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir. Kuramsal değerlendirmelerin uygulamalı boyutunda, Bursa kentinin kültürel belleğinde korunan Karagöz ve Hacivat, Gümüşlü Kümbet ve Kaditler Mezarlığı ile ilgili efsanevi anlatılar araştırma konusu olarak ele alınmıştır. Söz konusu anlatılar; tarihsel şahsiyet ve kimlik, olay, mekân, anlatısal dönüşüm ve kolektif bellek boyutları temelinde incelenmiş; sözlü ürünler aracılığıyla tarihin yeniden anlatılması ve kültürel belleğin oluşturulması süreçleri analiz edilmiştir.
Araştırmanın sonucunda, sözlü tarih ile halk biliminin yalnızca veri toplama ve çözümleme bakımından birbiriyle ilişkili disiplinler olmadığı; aynı zamanda geçmişin anlamlandırılması ve kültürel belleğin oluşturulması konusunda birbirini tamamlayan epistemolojik yaklaşımlar sunduğu belirlenmiştir. Sözlü tarih, anlatılardaki tarihsel deneyim ve tanıklık niteliğini ortaya koyarken halk bilimi, bu anlatıların kolektif bellek sürecinde geçirdiği dönüşümleri, taşıdığı simgesel anlamları ve üstlendiği toplumsal işlevleri açığa çıkarmaktadır. Bursa örneğinde incelenen efsaneler, tarihsel olayları ve kişileri doğrudan aktaran anlatılardan ziyade, geçmişi toplumsal ihtiyaçlar, inançlar ve mekânsal bellek aracılığıyla yeniden yorumlayan kültürel belleğin önemli unsurları olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu doğrultuda araştırma, tarihsel gerçeklik ile folklorik anlatı arasındaki ilişkinin bir karşıtlık çerçevesinde değil; yeniden inşa, anlamlandırma ve bellekte sürekliliği sağlama süreçleri temelinde ele alınması gerektiğini ileri sürmektedir. Araştırmanın bilimsel yeniliği, sözlü tarih ve halk bilimi verilerinin bütüncül biçimde incelenmesine yönelik “Sözlü Tarih ile Halk Biliminin Karşılaştırmalı Analiz Çerçevesi”ni ve efsanelerin tarihsel ve folklorik katmanlarının bütüncül bir yaklaşımla çözümlenmesini sağlayan “Efsanelerin Disiplinlerarası Analizine Yönelik Uygulamalı Model”i önermesidir.
Referanslar
Abrahams, R. (1981). Story and History: A Folklorist Wiev, Oral History Review, IX, Usa.
Algül, H. (1992). Bursa’da Medfun Osmanlı Sultanları ve Emir Sultan. İstanbul: Marifet Yayınları.
Akbulut, R. (1962). Emir Sultan. Bursa: Hakimiyet Matbaası.
Assmann, J. (1997). Kültürel Bellek. Çev. Ayşe Tekin, İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
Aşıkoğlu, A. (1332). Tevârih-i Âl-i Osman, Aşık Paşa-zâde Tarihi. Neşr. Ali Bey, İstanbul: Matbaa-i Âmire.
Avcı, C. (2021). Atasözlerinde Nesnel Zaman Bir Sözlü Kültür Okuma Denemesi. Gaziantep University Journal of Social Sciences, 20(2), s. 1002.
Berger, P. ve Lucmann, T. (2008). Gerçeğin Sosyal İnşâsı Bir Bilgi Sosyolojisi İncelemesi. Çev. V. Saygın Öğütle, İstanbul: Paradigma Yayıncılık.
Caunce, S. (2001). Sözlü Tarih ve Yerel Tarihçi. Ankara: Tarih Vakfı Yurdu Yayınları.
Clare, L. La. (1973). Oral History in Canada: An Overview, Published By: Taylor&Francis, Ltd. On Behalf of The Oral History Association.
Connerton, P. (1999). Toplumlar Nasıl Anımsar? Çev. A. Şenel, İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
Çobanoğlu, Ö. (2024). Halkbilimi Kuramları ve Araştırma Yöntemleri Tarihine Giriş. Ankara: Akçağ Yayınları.
Çobanoğlu, Ö. (2000). Âşık Tarzı Kültür Geleneği ve Destan Türü. Ankara: Akçağ Yayınları.
Çobanoğlu, S. (2025). Dede Korkut Etik İndeksi: Halk Felsefesi Halkbilimsel Metaetik Kuram. Çanakkale: Paradigma Akademi Yayınları.
Çobanoğlu, S. (2024). Kültürel Ekolojik Kuram ile Yeni Bir Kavram Olarak ‘Ekolojik Performans’ Bağlamında Bursa Mesken Semti Halkhayatında: Lodos. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 26(48), s. 303-329.
Çobanoğlu, S. (2023). Halkbilimi Metaverse Yeni Dünyaların Beşiğinde. Çanakkale: Paradigma Akademi Yayınları.
Dorson, R. M. (1972). Introduction: Concepts of Folklore and Folklife Studies, Folklore and Folklife, Chicago: The University of Chicago Press, ed. R. M. Dorson, s. 1-50.
Elçin, Ş. (2001). Halk Edebiyatına Giriş. Ankara: Akçağ Yayınları.
Erdilek, N. (2006). Türkiye’de Göç Araştırmalarında Sözlü Tarih Metodu. Ed. A. İlyasoğlu, G. Kayacan, Ankara: Tarih Vakfı Yurdu Yayınları.
Ersoy, R. Sözlü Tarih Folklor İlişkisi Baraklar Örneği Disiplinler Arası Bir Yaklaşım Denemesi. Ankara: Akçağ Yayınları.
Freund, J. Beşeri Bilim Teorileri. (Çev. B. Yediyıldız), VII Dizi-Sa. 116, Ankara: Türk Tarih Kurumu.
Gomme, L. G. (1908). Folklore As An Historical Science. Methuen and Co.
İnalcık, H. ve Erdoğdu, T. (2011). Tarihçilerin Kutbü’l-Aktabi Prof. Dr. Halil İnalcık ile Tarih Yazıcılığının Püf Noktaları Üzerine Bir Mülâkat, Tarih Okulu Dergisi, S. XI, s. 159-161.
İnan, A. (1998). Epope ve Hurafe Motiflerinin Tarih Bakımından Önemi. Makaleler ve İncelemeler I, Türk Tarih Kurumu Yayınları, (İçinde: 191-194).
Jenkins, J. G. (1960). Field-Work and Documentation in Folk-Life Studies, The Journal of The Royal Anthropological Institute of Great Briain and Ireland, 90(2), s. 259-271.
Keskin, A. (2019). Folklor ve Disiplinlerarasılık. Ankara: Akçağ Yayınları.
Köprülü, F. (1943). Anadolu Selçuklu Tarihinin Yerli Kaynakları, Belleten, C. 7, S. 27, s. 379-458.
Neşrî, M. (1995). Kitâb-ı Cihan-Nümâ Neşrî Tarihi I. Yay. F. Reşit Unat ve M. A. Köymen, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
Nora, P. (2006). Hafıza Mekânları. Çev. M. E. Özcan, Ankara: Dost Kitabevi Yayınları.
Olgun, Y. (1989). Tarihî Bursa Efsâneleri, Derleme-İnceleme. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Uludağ Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bursa.
Ong, J. W. (1993). Sözlü ve Yazılı Kültür: Sözün Teknolojilesmesi. Çev. S. Postacıoğlu Banon, İstanbul: Metis Yayınları.
Ortaylı, İ. (2000). Osmanlı Toplumunda Yönetici Sınıf Hakkında Kamuoyunun Oluşumuna Bir Örnek; Menakıb-ı Mahmud Paşa-i Veli. Osmanlı İmparatorluğu İktisadi ve Sosyal Değişim Makaleleri I, İçinde (201-210), Ankara: Turhan Kitabevi.
Öztürkmen, A. (2005). Sözlü Tarih’in Yerel Tarih Araştırmalarına Katkısı. Türk Folklor Araştırmaları Dergisi, (1)370, s. 305.
Siyavuşgil, E. S. (1947). Karagöz Psiko-Sosyolojik Bir Deneme. İstanbul: Maarif Matbaası, S. 31.
Somersan, S. (1998). Sözlü Tarih, Araştırmacılık ve Tarih Yazımına Katılım, Tarih Öğretimi ve Ders Kitapları. (Haz. S. Özbaran), İzmir: Dokuz Eylül Yayınları.
Thompson, P. (1999). Geçmişin Sesi Sözlü Tarih. Haz. A. Anadol, Ankara: Tarih Vakfı Yurdu Yayınları.
Togan, V. Z. (1987). Tarihte Usul. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
Turan, R. (2002). Kültür Alanındaki Gelişmeler. Türkiye Cumhuriyeti Tarih (Komisyon), C. II, Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, s. 189-246.
Uzunçarşılı, H. İ. (1988). Osmanlı Devleti’in Saray Teşkilâtı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
Yıldırım, D. (1998). Tarih Yazımı ve Sözlü Kaynak Ortamı. Türk Bitiği, (İçinde: 77-90), Ankara: Akçağ Yayınları.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Yassawi Journal of Philology
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
