EDEBÎ METINLERDE KIPSELLIĞIN (MODALITENIN) İŞLEVSEL-ANLAMSAL NITELIĞI
DOI:
https://doi.org/10.47526/3107-3085.49Anahtar Kelimeler:
edebî metin, kipsellik (modalite), betimleme, öyküleme, akıl yürütme, modus (kip).Özet
Makalede, edebî metinlerdeki kipselliğin (modalitenin) işlevsel-anlamsal niteliği üç metinsel modus – betimleme, öyküleme ve akıl yürütme (tartışma) açısından analiz edilmektedir. Burada kipsellik; yazarın tutumunu ifade etmenin, okuyucunun algısını yönlendirmenin ve içeriğin değer boyutunu belirlemenin bir mekanizması olarak ele alınmaktadır. Araştırmanın amacı, kipselsel anlamın metin düzeyinde nasıl organize edildiğini göstermektedir. Bu amaç doğrultusunda betimleme, öyküleme ve akıl yürütme moduslarının dilsel mekanizmaları netleştirilmiş; inanç ve şüpheyi ifade eden epistemik ton, yükümlülük ve gereklilikle ilgili deontik boyut ile değerlendirme ve normu ortaya koyan aksiyolojik katmanların karşılıklı ilişkisi açığa çıkarılmıştır. Bununla birlikte; yazarın sesinin, anlatıcı pozisyonunun ve odaklanımın (fokalizasyon) kipselsel ton oluşturmadaki katkısı belirlenmiştir.
Ampirik taban olarak M. Avezov, E. Nurpeisov, E. Kekilbayev ve M. Magauin’in düzyazılarından seçilen somut kesitler esas alınmıştır; bu kesitlerdeki modal kelimeler ve kip biçimleri, değerlendirici söz varlığı, ara söz-hitap yapıları, serbest dolaylı anlatım ile noktalama yöntemleri dil bilimsel açıdan betimlenerek bunların yazarın tutumuyla olan ilişkisi ortaya konmuştur.
Metodolojik temel olarak işlevsel-anlamsal analiz, anlatıbilimsel-pragmatik (narratolojik-edimbilimsel) yaklaşımla harmanlanmıştır. İşlevsel-anlamsal analiz, kipselsel anlamı tek bir biçim olarak değil, etkileşim halindeki dilsel araçların bir sistemi olarak ele alır; modal kelimeler ve edatlar, kip-zaman biçimleri, değerlendirici söz varlığı, ara yapılar ve tonlama tek bir alanda kesişerek epistemik inanç ve şüpheyi, deontik yükümlülük ve gerekliliği, aksiyolojik değerlendirme ve normu organize eder. Anlatıbilimsel-pragmatik yaklaşım ise bu alana metnin “kimin gözünden, hangi açıdan ve hangi niyetle” sunulduğu boyutunu ekler.
Araştırma sonucunda; Betimleme modusunda kipselsel tonun okuyucunun algısını örtük bir biçimde yönlendirdiği, Öykülemede olay örgüsünün gerekli eylemi olay mantığının doğal bir sonucuna dönüştürdüğü, Akıl yürütmede (tartışmada) ise kanıtlar ve çıkarımlar aracılığıyla ilkesel yargıların net bir şekilde temellendirildiği gösterilmiştir.
Bilimsel önemi; kipselliği bağımsız bir biçim olarak değil, metin içinde tutarlı bir yöntemler sistemiyle işleyen bütünsel bir alan olarak gerekçelendirmesidir: önce algıyı yönlendirmek, ardından olaysal gelişimi yapılandırmak ve son olarak gerekçeli bir yargıyı yerleşik kılmak. Pratik değeri ise edebî analiz, üslup bilimi (stilistik), metin şerhi (açımlama) ve yazma becerilerinin öğretiminde kullanılmaya uygun betimsel bir model ile somut dilsel göstergeler seti sunmasında yatmaktadır.
Referanslar
1. Palmer F. Mood and Modality. – 2nd ed. – Cambridge: Cambridge University Press, 2001. – 236 p.
2. Nuyts J. Epistemic Modality, Language and Conceptualization: A Cognitive-Pragmatic Perspective. – Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins, 2001. – 448 p.
3. Narrog H. Modality, Subjectivity, and Semantic Change. – Oxford: Oxford University Press, 2012. – 333 p.
4. Төрехан Б., Рамазанов Т., Садық А. Модалділік категориясының лингвомәдени аспектісі // ҚазҰУ Хабаршысы. Филология сериясы. – 2025. – №4 (200). – Б. 156-165. https://doi.org/10.26577/EJPh2025200413
5. Гальперин И.Р. Текст как объект лингвистического исследования. ‒ Москва: Наука, 1981. ‒ 144 с.
6. Iskakova G.Zh., Shalabay B. The author's modality in a literary text as a manifestation of the moral values of the author // Tiltanym. – 2023. – №1 (89). – P. 155-168. https://doi.org/10.55491/2411-6076-2023-1-155-168
7. Құлманов С. Қазақ тіліндегі модалділік категориясының функционалды-семантикалық өрістері. – Алматы: Qazaq kitaby, 2024. – 372 б.
8. Бондарко А. Теория функциональной грамматики: Темпоральность. Модальность. – Ленинград: Наука, 1990. – 262 с.
9. Вольф Е. Функциональная семантика оценки. – Москва: Наука, 1985. – 228 с.
10. Байтұрсынұлы А. Он екі томдық шығармалар жинағы. 4-том. Тіл-құрал. – Астана: «Алашорда» ҚҚ, 2022. – 384 б.
11. Қазақ грамматикасы. Фонетика, сөзжасам, морфология, синтаксис. – Астана, 2002. – 784 б.
12. Сыздық Р. Абай шығармаларының тілі. Көптомдық шығармалар жинағы. Т.1. – Алматы: Ел-шежіре, 2014. – 384 б.
13. Уәли Н. Сөз мәдениетінің теориялық негіздері. – 2-басылым. – Алматы: Асыл, 2025. – 424 б.
REFERENCES
1. Palmer F. Mood and Modality. – 2nd ed. – Cambridge: Cambridge University Press, 2001. – 236 p.
2. Nuyts J. Epistemic Modality, Language and Conceptualization: A Cognitive-Pragmatic Perspective. – Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins, 2001. – 448 p.
3. Narrog H. Modality, Subjectivity, and Semantic Change. – Oxford: Oxford University Press, 2012. – 333 p.
4. Torehan B., Ramazanov T., Sadyq A. Modaldilik kategorıasynyn lingvomadeni aspektisi [The linguocultural aspect of the category of modality] // QazUU Habarshysy. Filologia seriasy. – 2025. – №4 (200). – B. 156-165. [in Kazakh]
5. Galperın I.R. Tekst kak obiekt lingvisticheskogo issledovania [Text as an Object of Linguistic Research]. ‒ Moskva: Nauka, 1981. ‒ 144 s. [in Russian]
6. Iskakova G.Zh., Shalabay B. The author's modality in a literary text as a manifestation of the moral values of the author // Tiltanym. – 2023. – №1 (89). – P. 155-168. https://doi.org/10.55491/2411-6076-2023-1-155-168
7. Qulmanov S. Qazaq tilindegi modaldilik kategoriasynyn funkcionaldy-semantikalyq oristeri [Functional and semantic fields of the category of modality in the Kazakh language]. – Almaty: Qazaq kitaby, 2024. – 372 b. [in Kazakh]
8. Bondarko A. Teoria funkcionalnoi grammatiki: Temporalnost. Modalnost [Theory of functional grammar: Temporality. Modality]. – Lenıngrad: Nauka, 1990. – 262 s. [in Russian]
9. Volf E. Funkcionalnaia semantika ocenki [Functional semantics of evaluation]. – Moskva: Nauka, 1985. – 228 s. [in Russian]
10. Baitursynuly A. On eki tomdyq shygarmalar jinagy. 4-tom. Til-qural. [Language is a tool. Twelve volumes]. – Astana: «Alashorda» QQ, 2022. – 384 b. [in Kazakh]
11. Qazaq grammatikasy. Fonetika, sozjasam, morfologia, sintaksis [Kazakh grammar. Phonetics, word formation, morphology, syntax]. – Astana, 2002. – 784 b. [in Kazakh]
12. Syzdyq R. Abai shygarmalarynyn tili. Koptomdyq shygarmalar jinagy. T.1 [The Language of Abai’s Works. Collected Works (Multi-volume Edition). Vol.1]. – Almaty: El-shejire, 2014. – 384 b. [in Kazakh]
13. Uali N. Soz madenietinin teorialyq negizderi. – 2-basylym [Theoretical Foundations of Speech Culture. 2nd ed.]. – Almaty: Asyl, 2025. – 424 b. [in Kazakh]
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Yassawi Journal of Philology
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
