Әдеби эссе жазу арқылы мектеп оқушыларының сыни ойлау, мәтіндік талдау дағдыларын қалыптастырудың тиімді педагогикалық әдістері
##plugins.pubIds.doi.readerDisplayName##:
https://doi.org/10.47526/3107-3123.302Кілт сөздер:
әдеби эссе жазу, сыни ойлау, мәтіндік талдау, педагогикалық эксперимент, қазақ әдебиеті, формативтік кері байланыс, академиялық жазылым.Аңдатпа
Сыни ойлау мен мәтіндік талдау дағдыларын дамыту – жалпы орта білім берудің басты міндеттерінің бірі. Алайда қазіргі мектеп тәжірибесінде қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында оқушылардың жазба жұмысы көбіне мазмұндап беру деңгейінде қалып отыр. Бұл мақалада әдеби эссе жазудың 10-11-сынып оқушыларының сыни ойлауы мен мәтіндік талдау дағдыларын қалыптастырудағы рөлі қарастырылады.
Жұмыстың мақсаты – әдеби эссе жазуды жеке тапсырма ретінде емес, проблемалық оқу, талдау, тезис құру, формативтік кері байланыс және түзету кезеңдерін қамтитын жүйелі оқыту циклі ретінде ұйымдастырудың тиімділігін негіздеу. Мақалада әдеби эссенің теориялық негіздері, заманауи нормативтік талаптары, бес критерийлік бағалау рубрикасы және сегіз апталық оқыту циклінің құрылымы ұсынылады.
Зерттеу барысында теориялық талдау, педагогикалық эксперимент, критериалды бағалау және сапалық талдау әдістері қолданылды. Зерттеу нәтижесінде әдеби эссені толық оқыту циклі ретінде ұйымдастыру оқушылардың тезис құру, дәлелді талдау және өзіндік ұстаным білдіру қабілеттерін дәстүрлі сабақ форматымен салыстырғанда айтарлықтай дамытатыны дәлелденді. Ұсынылған әдістемелік шешімдер қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімдеріне оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамытуға бағытталған Қазақстанның жаңартылған білім беру стандарттарын тәжірибеде жүзеге асыруға мүмкіндік береді.
Әдебиеттер тізімі
1. OECD. PISA 2022 Results. Volume I: The State of Learning and Equity in Education. Paris: OECD Publishing, 2023. https://doi.org/10.1787/53f23881-en
2. Qazaqstan Respublikasy Oqu-agartu ministri. Mektepke deiіngі tarbie men oqytudyn, bastauysh, negіzgі orta, zhalpy orta, tehnikalyq zhane kasіptіk, orta bіlіmnen keiіngі bіlіm berudіn memlekettіk zhalpyga mіndettі standarttaryn bekіtu turaly: 2022 zhylgy 3 tamyzdagy №348 buiryq [On Approval of the State Compulsory Education Standards: Order of the Minister of Education of the Republic of Kazakhstan No. 348 of August 3, 2022]. Astana, 2022. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V2200029031 [in Kazakh]
3. Nazarbaev Ziiatkerlіk mektepterі. Kriterialdy bagalau zhuiesі. Qazaq tіlі men adebietі. 10-11 synyp [Nazarbayev Intellectual Schools. Criteria-Based Assessment System. Kazakh Language and Literature. Grades 10-11]. Nur-Sultan: NZM DBBU, 2022. [in Kazakh]
4. Qazaqstan Respublikasy Ukіmetі. Qazaqstan Respublikasynda mektepke deiіngі, orta, tehnikalyq zhane kasіptіk bіlіm berudі damytudyn 2023-2029 zhyldarga arnalgan tuzhyrymdamasyn bekіtu turaly: 2023 zhylgy 28 nauryzdagy №249 qaulysy [On Approval of the Concept for the Development of Preschool, Secondary, Technical and Vocational Education in the Republic of Kazakhstan for 2023-2029: Resolution of the Government of the Republic of Kazakhstan No. 249 of March 28, 2023]. Astana, 2023. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2300000249 [in Kazakh]
5. Qiiaqbai N., Argynbaev E., Adіlbaeva R. Jobalap oqytu adіsі arqyly oilau dagdylaryn damytu [Developing Thinking Skills through Project-based Learning] // Yassawi universitetіnіn habarshysy. - 2023. - №2 (128). - B. 395-407. https://doi.org/10.47526/2023-2/2664-0686.31 [in Kazakh]
6. Adieva P.M. Rahymzhan Otarbaev shygarmashylygyn orta mektepte oqytu [Teaching of Rakhimzhan Otarbayev's Creativity in Secondary School] // Yassawi universitetіnіn habarshysy. - 2022. - №2 (124). - B. 91-104. https://doi.org/10.47526/2022-2/2664-0686.08 [in Kazakh]
7. Dewey J. How We Think: A Restatement of the Relation of Reflective Thinking to the Educative Process. Boston: D.C. Heath, 1933.
8. Paul R., Elder L. The Thinker's Guide to the Art of Asking Essential Questions. Dillon Beach: Foundation for Critical Thinking, 2006.
9. Vygotsky L.S. Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes / eds. M. Cole, V. John-Steiner, S. Scribner, E. Souberman. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1978.
10. Bakhtin M.M. The Dialogic Imagination: Four Essays / trans. C. Emerson, M. Holquist. Austin: University of Texas Press, 1981.
11. Taubaeva Sh.T., Imanbaeva S.T., Berikhanova A.E. Pedagogika: oqulyq [Pedagogy: Textbook]. Almaty: ONON, 2018. - 357 b. [in Kazakh]
12. Rosenblatt L.M. Writing and reading: the transactional theory. Technical Report No. 416. Urbana-Champaign: Center for the Study of Reading, 1988.
13. Flower L., Hayes J.R. A cognitive process theory of writing // College Composition and Communication. - 1981. - Vol. 32, No. 4. - P. 365-387.
14. Graham S., Cao Y., Kim Y.-S.G., Lee J., Tate T., Collins P., Cho M., Moon Y., Chung H.Q., Olson C.B. Effective writing instruction for students in grades 6 to 12: a best evidence meta-analysis // Reading and Writing. - 2025. - Vol. 38, No. 4. - P. 1-46. https://doi.org/10.1007/s11145-024-10539-2
15. Graham S., Hebert M. Writing to read: a meta-analysis of the impact of writing and writing instruction on reading // Harvard Educational Review. - 2011. - Vol. 81, No. 4. - P. 710-744. https://doi.org/10.17763/haer.81.4.t2k0m13756113566
16. OECD. OECD Future of Education and Skills 2030: OECD Learning Compass 2030. A Series of Concept Notes. Paris: OECD Publishing, 2019.
17. Zhai C., Wibowo S., Li L.D. The effects of over-reliance on AI dialogue systems on students' cognitive abilities: a systematic review // Smart Learning Environments. - 2024. - Vol. 11. - Article 28. https://doi.org/10.1186/s40561-024-00316-7
18. Harris K.R., Graham S. Self-regulated strategy development in writing: premises, evolution, and the future // British Journal of Educational Psychology Monograph Series II. - 2009. - Vol. 6, No. 1. - P. 113-135. https://doi.org/10.1348/978185409X422542
19. Shanahan T., Shanahan C. Teaching disciplinary literacy to adolescents: rethinking content-area literacy // Harvard Educational Review. - 2008. - Vol. 78, No. 1. - P. 40-59. https://doi.org/10.17763/haer.78.1.v62444321p602101
20. Y. Altynsarin atyndagy Ulttyq bіlіm akademiiasy. Formativtі bagalaudy zhuzege asyru boiynsha zhalpy bіlіm beretіn mektepterdіn pedagogterі men basshylaryna arnalgan nusqaulyq [Manual on the Implementation of Formative Assessment for Teachers and Heads of General Secondary Schools, by the Y. Altynsarin National Academy of Education]. Astana, 2024. - 43 b. [in Kazakh]
21. Fulton K., Lin T.-J., Newell G. Dialogic literary argumentation and close reading: effects on high school students' literature-related argumentative writing and motivational beliefs // Frontiers in Psychology. - 2023. - Vol. 14. - Article 1214773. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2023.1214773
Жүктеулер
Жарияланды
Дәйексөзді қалай келтіруге болады
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 Yassawi Journal of Education Studies
Бұл жұмыс Creative Commons атрибуты бойынша лицензияланған. 4.0 Халықаралық лицензия.
