Казахские диалекты и монгольский язык: общие языковые элементы II
Ключевые слова:
казахские диалекты, монгольский язык, общая лексика, языковые контакты, сопоставительное языкознание.Аннотация
В данной статье проводится сравнительный лингвистический анализ общего лексического фонда казахских диалектов и монгольского языка. Исходя из недостаточной изученности языковых сходств между казахскими говорами и монгольским, исследование, основанное на материалах словарей, выявило значительные лексические и семантические параллели между двумя языками.
Лексикологические совпадения преимущественно сосредоточены в названиях растений и животных, обозначениях и титулатуре, связанных с человеком, различных природных явлениях, а также в терминах, относящихся к предметам повседневного быта. Кроме того, глаголы, описывающие состояния и действия, связанные с природой, торговлей и человеческой деятельностью, предоставляют важные сведения.
Казахский и монгольский языки принадлежат народам Алтайской языковой семьи, которые на протяжении истории жили на одних и тех же территориях, что способствовало активному обмену лексикой. Часть общих элементов возникла в результате заимствований, другая же обусловлена их генетическим родством.
Важным наблюдением является то, что некоторые общие лексемы отсутствуют в стандартном казахском языке, но сохраняются в диалектах. Наличие этих архаических элементов как в древнетюркском языке, так и в монгольском свидетельствует о сохранении казахскими говорами древних черт. Например, древнетюркское adak соответствует казахскому диалектному adaqqı и монгольскому adag, что представляет собой значимую лексическую параллель. Таким образом, сравнительное исследование казахских диалектов и монгольского языка имеет важное значение для понимания исторического развития тюрко-монгольских языковых контактов.
Библиографические ссылки
1. Tuncer G. Altayistik-Mongolistik ve Türkoloji // Türk Dili. – 1998. – Sayı 561. – S. 213-222.
2. Ercilasun A. Türk Dili Tarihi. – Ankara: Akçağ Yayınları, 2013. – 17 s.
3. Şçerbak A. Türk-Moğol Dil Ilişkileri / çev. L. Babatürk // Sosyal Bilimler Dergisi. – 2011. – Sayı 25. – S. 9-32.
4. Uzun G. Doğu Türkistan Kırgız Türkçesinde Yer Alan Türkçe ve Moğolca Ortak Kelimeler Üzerine -I- // Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi. – 2020. – Sayı 9, №3. – S. 1472–1486.
5. Uyar M. Moğollar ve Türkler: Tarihsel Bağlar. – İstanbul: Ötüken Yayınları, 2020. – 115 s.
6. Konyratbayeva J.M., Atık Kubılay, Konyratbayev O. Kazakistan’daki Türk-Moĉol Kökenli Toponimkerin Isimsel Melezleşmesi // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2025. – №3 (137). – Б. 91-102.
7. Oba E. Kazakçada Moğolca Kökenli Hayvan Adları II // Türk Dilleri Araştırmaları. – 2024. – Sayı 2. – S. 363–384.
8. Raima A. Moğol-Kazak Dil İlişkisine Genel Bir Bakış: Moğolistan’da Konuşulan Kazakça Odağında. – Ankara: BilgeSu Yayınları, 2022. – 272 s.
9. Clauson S. G. The Earliest Turkish Loan Words in Mongolian // Central Asiatic Journal. – 1959. – №4. – S. 174–187.
10. Şerbak M. Eski Dönem Türk-Moğol Dil İlişkileri (8.–14. Yüzyıllar). – Ankara: Türk Dil Kurumu, 2019. – 320 s.
11. Semiz K., İbragimoz Zh. Kazak Türkçesi Güney Bölgesi Ağzında Ses Olayları // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2025. – №1(135). – S. 57-72.
12. Oba E., Baiyuzakovich Y. Kazakçada Moğolca Akrabalık Adları Üzerine Bir İnceleme // Journal of Turkic Studies (JOTS). – 2025. – №1 (9). – S. 122–145.
13. Poppe N. Mongolian Loanwords in Kazakh // in: Varia Eurasiatica. Festschrift für Professor András Róna-Tas. – Szeged: Attila József University, 1991. – S. 149-152.
14. Хабишай С., Минис А. Монғолша–Қазақша сөздік. – Улаанбаатыр: Моңғол Мемлекет баспасы, 1954. – 396 б.
15. Базылхаан Б. Қазақша-монғолша сөздік. – Улаанбаатыр: Ғылым академиясының тіл мен әдебиет институты, 1977. – 392 б.
16. Кеңесбаев С. К вопросу о тюрко-монгольской языковой общности. – Алматы: Ғылым, 1987. – 175 с.
17. Сарыбаев Ш. К вопросу о монголо-казахских языковых связях. – Алматы: Арыс, 1987. – 175 б.
18. Сыздықова Р. Сөздер сөйлейді. – Алматы: Мектеп, 1980. – 412 б.
19. Рассадин В. О характере монголо-казахских лексических параллелей // Гуманитарный вектор. – 2008. – №4. – С. 61–63.
20. Lessing F. Moğolca-Türkçe Sözlük / çev. Günay Karaağaç. – Ankara: TDK Yayınları, 2003. –1348 s.
21. Сарыбаев Ш. Қазақ тілінің аймақтық сөздігі. – Алматы: Арыс, 2005. – 819 б.
REFERENCES
1. Tuncer G. Altayistik-Mongolistik ve Türkoloji [Altaistics-Mongolistics and Turkology] // Türk Dili. – 1998 - Sayı 561. – S. 213-222. [in Turkish]
2. Ercilasun A. Türk Dili Tarihi [History of the Turkish Language]. – Ankara: Akçağ Yayınları, 2013. – 17 s. [in Turkish]
3. Şerbak A. Türk–Moğol Dil Ilişkileri [Turkish-Mongolian Language Relations] // Sosyal Bilimler Dergisi. – 2011. – Sayı 25. – S. 9-32. [in Turkish]
4. Uzun G. Doğu Türkistan Kırgız Türkçesinde Yer Alan Türkçe ve Moğolca Ortak Kelimeler Üzerine -I- [On Common Turkish and Mongolian Words Found in East Turkestan Kyrgyz Turkish -I-] // Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi. – 2020. – Sayı 3. – S. 1472–1486. [in Turkish]
5. Uyar M. Moğollar ve Türkler: Tarihsel Bağlar [Mongols and Turks: Historical Connections]. – İstanbul: Ötüken Yayınları, 2020. – 115 s. [in Turkish]
6. Konyratbayeva M., Kubılay A., Konyratbayev O. Kazakistan’daki Türk-Moĉol Kökenli Toponimkerin Isimsel Melezleşmesi [Nominal Hybridization of Turkic and Mongolic Toponyms in Kazakhstan] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2025. – №3(137). – B. 91–102. https://doi.org/10.47526/2025-3/2664-0686.236 [in Turkish]
7. Oba E. Kazakçada Moğolca Kökenli Hayvan Adları II [Kazakh Animal Names of Mongolian Origin II] // Türk Dilleri Araştırmaları. – 2024. – Sayı 2. – S. 363–384. [in Turkish]
8. Raima A. Moğol-Kazak Dil İlişkisine Genel Bir Bakış: Moğolistan’da Konuşulan Kazakça Odağında [A General Overview of the Mongolian-Kazakh Language Relationship: With a Focus on Kazakh Spoken in Mongolia]. – Ankara: BilgeSu Yayınları, 2022. – 272 s. [in Turkish]
9. Clauson S. G. The Earliest Turkish Loan Words in Mongolian // Central Asiatic Journal. – 1959. - 4, no. 3. – S. 174–187.
10. Şerbak M. Eski Dönem Türk-Moğol Dil İlişkileri (8.–14. Yüzyıllar) [Ancient Turkic-Mongolian Language Relations (8th-14th Centuries)]. – Ankara: Türk Dil Kurumu, 2019. – 320 s. [in Turkish]
11. Semiz K., İbragimoz Zh. Kazak Türkçesi Güney Bölgesi Ağzında Ses Olayları [Sound Events in the Southern Region of Kazakh Turkish Dialect] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2025. – №1(135). – S. 57-72. [in Turkish]
12. Oba E., Baiyuzakovich Y. Kazakçada Moğolca Akrabalık Adları Üzerine Bir İnceleme [A Study on Mongolian Kinship Terms in Kazakh] // Journal of Turkic Studies (JOTS). – 2025. – №1 (9). – S. 122–145. [in Turkish]
13. Poppe N. Mongolian Loanwords in Kazakh // in: Varia Eurasiatica. Festschrift für Professor András Róna-Tas. – Szeged: Attila József University, 1991. – S. 149-152.
14. Habishay S., Minis A. Mongolsha-Kazaksha Sozdik [Mongolian-Kazakh Dictionary]. – Ulaanbaatyr: Mongol Memleket Baspasi, 1954. – 396 b. [in Kazakh]
15. Bazylhan B. Kazaksha-Mongolsha Sozdik [Kazakh-Mongolian Dictionary]. – Ulaanbaatyr: Gylym Akademiasynyn til men adebiyet instituty, 1977. – 392 s. [in Kazakh]
16. Kenesbaev S. K Voprosu o tiurko-mongolskoi iazykovoi obshnosti [On the Question of the Turkic-Mongolian Language Community]. – Almaty: Gylym, 1987. – 175 s. [in Russian]
17. Sarybaev Sh. K voprosu o mongolsko-kazahskih iazykovyh sviaziah [On the Question of Mongolian-Kazakh Language Relations]. – Almaty: Arys, 1987. – 175 s. [in Russian]
18. Syzdykova R. Sozder soileidi [The Word Speaks]. – Almaty: Mektep, 1980. – 412 b. [in Kazakh]
19. Rassadin V. O haraktere mongolsko-kazahskih leksicheskih parallelei [On the nature of Mongolian-Kazakh lexical parallels] // Gumanitarnyi vector. – 2008. – №4. – S. 61–63. [in Russian]
20. Lessing F. Moğolca-Türkçe Sözlük [Mongolian-Turkish Dictionary] // çev. Günay Karaağaç. – Ankara: TDK Yayınları, 2003. –1348 s. [in Turkish]
21. Sarybaev Sh. Qazaq tilinin aimaqtyq sozdigi [Regional dictionary of the Kazakh language]. – Almaty: Arys, 2005. – 819 b. [in Kazakh]
Загрузки
Опубликован
Как цитировать
Выпуск
Раздел
Лицензия

Это произведение доступно по лицензии Creative Commons «Attribution» («Атрибуция») 4.0 Всемирная.