KAZAK AĞIZLARI İLE MOĞOLCA ARASINDAKİ ORTAK DİL UNSURLARI II
Anahtar Kelimeler:
Kazak ağızları, Moğolca, Ortak kelimeler, Dil ilişkileri, Karşılaştırmalı dilbilimÖzet
Bu makale, Kazakçanın diyalektleri ile Moğolca arasındaki ortak söz varlığını dil bilimsel açıdan karşılaştırmalı olarak ele almaktadır. Kazak ağızları ile Moğolca arasındaki dilsel benzerlikler konusunda yeterli çalışmanın olmayışından hareketle ortaya konan bu çalışmada sözlüklerden elde edilen malzemeler kullanılmıştır.
Yapılan inceleme sonucunda iki dil arasında leksik ve semantik bakımdan kayda değer benzerliklerin olduğu anlaşılmıştır. Leksikolojik benzerliklerin daha çok bitki ve hayvan adları, insana dair ünvan ve tanımlamalar, çeşitli doğa unsurları ve günlük yaşamda kullanılan alet edevat adları üzerine yoğunlaştığı görülmüştür. Bununla birlikte tabiat, alışveriş ve insan eylemine ait çeşitli durum fiilleri de önemli bilgiler sunmaktadır.
Kazakça ve Moğolca tarih boyunca aynı coğrafyalarda yaşamış Altay Dil Ailesine mensup halkların dilleridir ve yakın münasebetler neticesinde birçok kelime alışverişinde bulunulmuştur. Ortak kelime unsurlarının bazıları ödünçleme yoluyla birbirine geçerken, bazılarının da aynı dil ailesine mensup olmanın bir sonucu olduğu düşünülmektedir.
Karşılaştırmaya esas ortak unsurlardan bazılarının Standart Kazak Türkçesinde yer almayıp Kazak diyalektlerinde yaşıyor olması önemli bir tespittir. Diyalektlerdeki bu leksik unsurların hem Köktürkçede hem de Moğolcada bulunuyor olması Kazak ağızlarının arkaik ögeleri koruduğunu göstermektedir. Örneğin Köktürkçe: adak / Kazak diyalektleri: adaqqı / Moğolca: adag tespiti yapılan önemli bir kelimedir. Bu durum, Kazak ağızları ile Moğolcanın karşılaştırmalı olarak incelenmesinin Türk-Moğol dil ilişkilerinin tarihî gelişimini anlamada önemini vurgulamaktadır.
Referanslar
1. Tuncer G. Altayistik-Mongolistik ve Türkoloji // Türk Dili. – 1998. – Sayı 561. – S. 213-222.
2. Ercilasun A. Türk Dili Tarihi. – Ankara: Akçağ Yayınları, 2013. – 17 s.
3. Şçerbak A. Türk-Moğol Dil Ilişkileri / çev. L. Babatürk // Sosyal Bilimler Dergisi. – 2011. – Sayı 25. – S. 9-32.
4. Uzun G. Doğu Türkistan Kırgız Türkçesinde Yer Alan Türkçe ve Moğolca Ortak Kelimeler Üzerine -I- // Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi. – 2020. – Sayı 9, №3. – S. 1472–1486.
5. Uyar M. Moğollar ve Türkler: Tarihsel Bağlar. – İstanbul: Ötüken Yayınları, 2020. – 115 s.
6. Konyratbayeva J.M., Atık Kubılay, Konyratbayev O. Kazakistan’daki Türk-Moĉol Kökenli Toponimkerin Isimsel Melezleşmesi // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2025. – №3 (137). – Б. 91-102.
7. Oba E. Kazakçada Moğolca Kökenli Hayvan Adları II // Türk Dilleri Araştırmaları. – 2024. – Sayı 2. – S. 363–384.
8. Raima A. Moğol-Kazak Dil İlişkisine Genel Bir Bakış: Moğolistan’da Konuşulan Kazakça Odağında. – Ankara: BilgeSu Yayınları, 2022. – 272 s.
9. Clauson S. G. The Earliest Turkish Loan Words in Mongolian // Central Asiatic Journal. – 1959. – №4. – S. 174–187.
10. Şerbak M. Eski Dönem Türk-Moğol Dil İlişkileri (8.–14. Yüzyıllar). – Ankara: Türk Dil Kurumu, 2019. – 320 s.
11. Semiz K., İbragimoz Zh. Kazak Türkçesi Güney Bölgesi Ağzında Ses Olayları // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2025. – №1(135). – S. 57-72.
12. Oba E., Baiyuzakovich Y. Kazakçada Moğolca Akrabalık Adları Üzerine Bir İnceleme // Journal of Turkic Studies (JOTS). – 2025. – №1 (9). – S. 122–145.
13. Poppe N. Mongolian Loanwords in Kazakh // in: Varia Eurasiatica. Festschrift für Professor András Róna-Tas. – Szeged: Attila József University, 1991. – S. 149-152.
14. Хабишай С., Минис А. Монғолша–Қазақша сөздік. – Улаанбаатыр: Моңғол Мемлекет баспасы, 1954. – 396 б.
15. Базылхаан Б. Қазақша-монғолша сөздік. – Улаанбаатыр: Ғылым академиясының тіл мен әдебиет институты, 1977. – 392 б.
16. Кеңесбаев С. К вопросу о тюрко-монгольской языковой общности. – Алматы: Ғылым, 1987. – 175 с.
17. Сарыбаев Ш. К вопросу о монголо-казахских языковых связях. – Алматы: Арыс, 1987. – 175 б.
18. Сыздықова Р. Сөздер сөйлейді. – Алматы: Мектеп, 1980. – 412 б.
19. Рассадин В. О характере монголо-казахских лексических параллелей // Гуманитарный вектор. – 2008. – №4. – С. 61–63.
20. Lessing F. Moğolca-Türkçe Sözlük / çev. Günay Karaağaç. – Ankara: TDK Yayınları, 2003. –1348 s.
21. Сарыбаев Ш. Қазақ тілінің аймақтық сөздігі. – Алматы: Арыс, 2005. – 819 б.
REFERENCES
1. Tuncer G. Altayistik-Mongolistik ve Türkoloji [Altaistics-Mongolistics and Turkology] // Türk Dili. – 1998 - Sayı 561. – S. 213-222. [in Turkish]
2. Ercilasun A. Türk Dili Tarihi [History of the Turkish Language]. – Ankara: Akçağ Yayınları, 2013. – 17 s. [in Turkish]
3. Şerbak A. Türk–Moğol Dil Ilişkileri [Turkish-Mongolian Language Relations] // Sosyal Bilimler Dergisi. – 2011. – Sayı 25. – S. 9-32. [in Turkish]
4. Uzun G. Doğu Türkistan Kırgız Türkçesinde Yer Alan Türkçe ve Moğolca Ortak Kelimeler Üzerine -I- [On Common Turkish and Mongolian Words Found in East Turkestan Kyrgyz Turkish -I-] // Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi. – 2020. – Sayı 3. – S. 1472–1486. [in Turkish]
5. Uyar M. Moğollar ve Türkler: Tarihsel Bağlar [Mongols and Turks: Historical Connections]. – İstanbul: Ötüken Yayınları, 2020. – 115 s. [in Turkish]
6. Konyratbayeva M., Kubılay A., Konyratbayev O. Kazakistan’daki Türk-Moĉol Kökenli Toponimkerin Isimsel Melezleşmesi [Nominal Hybridization of Turkic and Mongolic Toponyms in Kazakhstan] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2025. – №3(137). – B. 91–102. https://doi.org/10.47526/2025-3/2664-0686.236 [in Turkish]
7. Oba E. Kazakçada Moğolca Kökenli Hayvan Adları II [Kazakh Animal Names of Mongolian Origin II] // Türk Dilleri Araştırmaları. – 2024. – Sayı 2. – S. 363–384. [in Turkish]
8. Raima A. Moğol-Kazak Dil İlişkisine Genel Bir Bakış: Moğolistan’da Konuşulan Kazakça Odağında [A General Overview of the Mongolian-Kazakh Language Relationship: With a Focus on Kazakh Spoken in Mongolia]. – Ankara: BilgeSu Yayınları, 2022. – 272 s. [in Turkish]
9. Clauson S. G. The Earliest Turkish Loan Words in Mongolian // Central Asiatic Journal. – 1959. - 4, no. 3. – S. 174–187.
10. Şerbak M. Eski Dönem Türk-Moğol Dil İlişkileri (8.–14. Yüzyıllar) [Ancient Turkic-Mongolian Language Relations (8th-14th Centuries)]. – Ankara: Türk Dil Kurumu, 2019. – 320 s. [in Turkish]
11. Semiz K., İbragimoz Zh. Kazak Türkçesi Güney Bölgesi Ağzında Ses Olayları [Sound Events in the Southern Region of Kazakh Turkish Dialect] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2025. – №1(135). – S. 57-72. [in Turkish]
12. Oba E., Baiyuzakovich Y. Kazakçada Moğolca Akrabalık Adları Üzerine Bir İnceleme [A Study on Mongolian Kinship Terms in Kazakh] // Journal of Turkic Studies (JOTS). – 2025. – №1 (9). – S. 122–145. [in Turkish]
13. Poppe N. Mongolian Loanwords in Kazakh // in: Varia Eurasiatica. Festschrift für Professor András Róna-Tas. – Szeged: Attila József University, 1991. – S. 149-152.
14. Habishay S., Minis A. Mongolsha-Kazaksha Sozdik [Mongolian-Kazakh Dictionary]. – Ulaanbaatyr: Mongol Memleket Baspasi, 1954. – 396 b. [in Kazakh]
15. Bazylhan B. Kazaksha-Mongolsha Sozdik [Kazakh-Mongolian Dictionary]. – Ulaanbaatyr: Gylym Akademiasynyn til men adebiyet instituty, 1977. – 392 s. [in Kazakh]
16. Kenesbaev S. K Voprosu o tiurko-mongolskoi iazykovoi obshnosti [On the Question of the Turkic-Mongolian Language Community]. – Almaty: Gylym, 1987. – 175 s. [in Russian]
17. Sarybaev Sh. K voprosu o mongolsko-kazahskih iazykovyh sviaziah [On the Question of Mongolian-Kazakh Language Relations]. – Almaty: Arys, 1987. – 175 s. [in Russian]
18. Syzdykova R. Sozder soileidi [The Word Speaks]. – Almaty: Mektep, 1980. – 412 b. [in Kazakh]
19. Rassadin V. O haraktere mongolsko-kazahskih leksicheskih parallelei [On the nature of Mongolian-Kazakh lexical parallels] // Gumanitarnyi vector. – 2008. – №4. – S. 61–63. [in Russian]
20. Lessing F. Moğolca-Türkçe Sözlük [Mongolian-Turkish Dictionary] // çev. Günay Karaağaç. – Ankara: TDK Yayınları, 2003. –1348 s. [in Turkish]
21. Sarybaev Sh. Qazaq tilinin aimaqtyq sozdigi [Regional dictionary of the Kazakh language]. – Almaty: Arys, 2005. – 819 b. [in Kazakh]
