Қазақ диалектілері мен моңғол тіліндегі ортақ лексикалық элементтер II
Кілт сөздер:
қазақ говорлары, моңғол тілі, ортақ сөздер, тілдік байланыстар, салыстырмалы тіл білімі.Аңдатпа
Бұл мақала қазақ тілінің диалектілері мен моңғол тілі арасындағы ортақ лексикалық қорды тіл білімінің талаптарына сай салыстырмалы түрде қарастырады. Қазақ говорлары мен моңғол тілі арасындағы тілдік ұқсастықтар арнайы әрі жүйелі түрде жеткілікті зерттелмегендіктен, бұл жұмыста негізінен сөздіктерден жинақталған деректер пайдаланылды.
Зерттеу нәтижесінде екі тіл арасында лексикалық және семантикалық тұрғыдан елеулі ортақтықтар бар екені анықталды. Ортақ лексикалық бірліктердің басым бөлігі өсімдік пен жануар атауларына, адамға қатысты атақ-лауазымдар мен сипаттауларға, табиғат құбылыстарына, сондай-ақ күнделікті тұрмыста қолданылатын құрал-сайман атауларына қатысты екені байқалды. Сонымен қатар табиғатқа, сауда-саттыққа және адам әрекетіне байланысты әртүрлі күй-жай етістіктері де маңызды тілдік дерек көзі болып табылды.
Қазақ тілі мен моңғол тілі - тарихи тұрғыдан бір географиялық кеңістікте қатар өмір сүрген, Алтай тілдер тобына жататын халықтардың тілдері. Ұзақ уақыт бойы қалыптасқан тығыз қарым-қатынастар нәтижесінде екі тіл арасында айтарлықтай сөз алмасулар жүзеге асқан. Ортақ сөздердің бір бөлігі тілдік ықпал мен кірме сөздер арқылы таралса, енді бір бөлігі ортақ тілдік негізден туындаған құбылыс ретінде қарастырылады.
Зерттеу барысында салыстыруға алынған кейбір ортақ лексемалардың қазіргі әдеби қазақ тілінде қолданылмай, қазақ диалектілерінде сақталып қалуы назар аударарлық жайт. Бұл лексикалық бірліктердің әрі Көне түркі тілінде, әрі моңғол тілінде кездесуі қазақ говорларының архаикалық тілдік элементтерді сақтап қалғанын айғақтайды. Мәселен, Көне түркі тіліндегі adak, қазақ диалектілеріндегі adaqqı және моңғол тіліндегі adag тұлғалары - осының айқын дәлелі. Бұл дерек қазақ диалектілері мен моңғол тілін салыстырмалы түрде зерттеу түркі-моңғол тілдік байланыстарының тарихи дамуын түсінуде маңызды орын алатынын көрсетеді.
Әдебиеттер тізімі
1. Tuncer G. Altayistik-Mongolistik ve Türkoloji // Türk Dili. – 1998. – Sayı 561. – S. 213-222.
2. Ercilasun A. Türk Dili Tarihi. – Ankara: Akçağ Yayınları, 2013. – 17 s.
3. Şçerbak A. Türk-Moğol Dil Ilişkileri / çev. L. Babatürk // Sosyal Bilimler Dergisi. – 2011. – Sayı 25. – S. 9-32.
4. Uzun G. Doğu Türkistan Kırgız Türkçesinde Yer Alan Türkçe ve Moğolca Ortak Kelimeler Üzerine -I- // Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi. – 2020. – Sayı 9, №3. – S. 1472–1486.
5. Uyar M. Moğollar ve Türkler: Tarihsel Bağlar. – İstanbul: Ötüken Yayınları, 2020. – 115 s.
6. Konyratbayeva J.M., Atık Kubılay, Konyratbayev O. Kazakistan’daki Türk-Moĉol Kökenli Toponimkerin Isimsel Melezleşmesi // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2025. – №3 (137). – Б. 91-102.
7. Oba E. Kazakçada Moğolca Kökenli Hayvan Adları II // Türk Dilleri Araştırmaları. – 2024. – Sayı 2. – S. 363–384.
8. Raima A. Moğol-Kazak Dil İlişkisine Genel Bir Bakış: Moğolistan’da Konuşulan Kazakça Odağında. – Ankara: BilgeSu Yayınları, 2022. – 272 s.
9. Clauson S. G. The Earliest Turkish Loan Words in Mongolian // Central Asiatic Journal. – 1959. – №4. – S. 174–187.
10. Şerbak M. Eski Dönem Türk-Moğol Dil İlişkileri (8.–14. Yüzyıllar). – Ankara: Türk Dil Kurumu, 2019. – 320 s.
11. Semiz K., İbragimoz Zh. Kazak Türkçesi Güney Bölgesi Ağzında Ses Olayları // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2025. – №1(135). – S. 57-72.
12. Oba E., Baiyuzakovich Y. Kazakçada Moğolca Akrabalık Adları Üzerine Bir İnceleme // Journal of Turkic Studies (JOTS). – 2025. – №1 (9). – S. 122–145.
13. Poppe N. Mongolian Loanwords in Kazakh // in: Varia Eurasiatica. Festschrift für Professor András Róna-Tas. – Szeged: Attila József University, 1991. – S. 149-152.
14. Хабишай С., Минис А. Монғолша–Қазақша сөздік. – Улаанбаатыр: Моңғол Мемлекет баспасы, 1954. – 396 б.
15. Базылхаан Б. Қазақша-монғолша сөздік. – Улаанбаатыр: Ғылым академиясының тіл мен әдебиет институты, 1977. – 392 б.
16. Кеңесбаев С. К вопросу о тюрко-монгольской языковой общности. – Алматы: Ғылым, 1987. – 175 с.
17. Сарыбаев Ш. К вопросу о монголо-казахских языковых связях. – Алматы: Арыс, 1987. – 175 б.
18. Сыздықова Р. Сөздер сөйлейді. – Алматы: Мектеп, 1980. – 412 б.
19. Рассадин В. О характере монголо-казахских лексических параллелей // Гуманитарный вектор. – 2008. – №4. – С. 61–63.
20. Lessing F. Moğolca-Türkçe Sözlük / çev. Günay Karaağaç. – Ankara: TDK Yayınları, 2003. –1348 s.
21. Сарыбаев Ш. Қазақ тілінің аймақтық сөздігі. – Алматы: Арыс, 2005. – 819 б.
REFERENCES
1. Tuncer G. Altayistik-Mongolistik ve Türkoloji [Altaistics-Mongolistics and Turkology] // Türk Dili. – 1998 - Sayı 561. – S. 213-222. [in Turkish]
2. Ercilasun A. Türk Dili Tarihi [History of the Turkish Language]. – Ankara: Akçağ Yayınları, 2013. – 17 s. [in Turkish]
3. Şerbak A. Türk–Moğol Dil Ilişkileri [Turkish-Mongolian Language Relations] // Sosyal Bilimler Dergisi. – 2011. – Sayı 25. – S. 9-32. [in Turkish]
4. Uzun G. Doğu Türkistan Kırgız Türkçesinde Yer Alan Türkçe ve Moğolca Ortak Kelimeler Üzerine -I- [On Common Turkish and Mongolian Words Found in East Turkestan Kyrgyz Turkish -I-] // Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi. – 2020. – Sayı 3. – S. 1472–1486. [in Turkish]
5. Uyar M. Moğollar ve Türkler: Tarihsel Bağlar [Mongols and Turks: Historical Connections]. – İstanbul: Ötüken Yayınları, 2020. – 115 s. [in Turkish]
6. Konyratbayeva M., Kubılay A., Konyratbayev O. Kazakistan’daki Türk-Moĉol Kökenli Toponimkerin Isimsel Melezleşmesi [Nominal Hybridization of Turkic and Mongolic Toponyms in Kazakhstan] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2025. – №3(137). – B. 91–102. https://doi.org/10.47526/2025-3/2664-0686.236 [in Turkish]
7. Oba E. Kazakçada Moğolca Kökenli Hayvan Adları II [Kazakh Animal Names of Mongolian Origin II] // Türk Dilleri Araştırmaları. – 2024. – Sayı 2. – S. 363–384. [in Turkish]
8. Raima A. Moğol-Kazak Dil İlişkisine Genel Bir Bakış: Moğolistan’da Konuşulan Kazakça Odağında [A General Overview of the Mongolian-Kazakh Language Relationship: With a Focus on Kazakh Spoken in Mongolia]. – Ankara: BilgeSu Yayınları, 2022. – 272 s. [in Turkish]
9. Clauson S. G. The Earliest Turkish Loan Words in Mongolian // Central Asiatic Journal. – 1959. - 4, no. 3. – S. 174–187.
10. Şerbak M. Eski Dönem Türk-Moğol Dil İlişkileri (8.–14. Yüzyıllar) [Ancient Turkic-Mongolian Language Relations (8th-14th Centuries)]. – Ankara: Türk Dil Kurumu, 2019. – 320 s. [in Turkish]
11. Semiz K., İbragimoz Zh. Kazak Türkçesi Güney Bölgesi Ağzında Ses Olayları [Sound Events in the Southern Region of Kazakh Turkish Dialect] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2025. – №1(135). – S. 57-72. [in Turkish]
12. Oba E., Baiyuzakovich Y. Kazakçada Moğolca Akrabalık Adları Üzerine Bir İnceleme [A Study on Mongolian Kinship Terms in Kazakh] // Journal of Turkic Studies (JOTS). – 2025. – №1 (9). – S. 122–145. [in Turkish]
13. Poppe N. Mongolian Loanwords in Kazakh // in: Varia Eurasiatica. Festschrift für Professor András Róna-Tas. – Szeged: Attila József University, 1991. – S. 149-152.
14. Habishay S., Minis A. Mongolsha-Kazaksha Sozdik [Mongolian-Kazakh Dictionary]. – Ulaanbaatyr: Mongol Memleket Baspasi, 1954. – 396 b. [in Kazakh]
15. Bazylhan B. Kazaksha-Mongolsha Sozdik [Kazakh-Mongolian Dictionary]. – Ulaanbaatyr: Gylym Akademiasynyn til men adebiyet instituty, 1977. – 392 s. [in Kazakh]
16. Kenesbaev S. K Voprosu o tiurko-mongolskoi iazykovoi obshnosti [On the Question of the Turkic-Mongolian Language Community]. – Almaty: Gylym, 1987. – 175 s. [in Russian]
17. Sarybaev Sh. K voprosu o mongolsko-kazahskih iazykovyh sviaziah [On the Question of Mongolian-Kazakh Language Relations]. – Almaty: Arys, 1987. – 175 s. [in Russian]
18. Syzdykova R. Sozder soileidi [The Word Speaks]. – Almaty: Mektep, 1980. – 412 b. [in Kazakh]
19. Rassadin V. O haraktere mongolsko-kazahskih leksicheskih parallelei [On the nature of Mongolian-Kazakh lexical parallels] // Gumanitarnyi vector. – 2008. – №4. – S. 61–63. [in Russian]
20. Lessing F. Moğolca-Türkçe Sözlük [Mongolian-Turkish Dictionary] // çev. Günay Karaağaç. – Ankara: TDK Yayınları, 2003. –1348 s. [in Turkish]
21. Sarybaev Sh. Qazaq tilinin aimaqtyq sozdigi [Regional dictionary of the Kazakh language]. – Almaty: Arys, 2005. – 819 b. [in Kazakh]
