Баяндау жанры ретіндегі роман: пәнаралық ықпалдастықтан философиялық тереңдікке дейін
Кілт сөздер:
әдебиет, роман, философия, пәнаралық байланыс, әлеуметтану.Аңдатпа
Бұл зерттеу әдебиеттің ең ауқымды жанрларының бірі болып табылатын романның әлеуметтанумен және философиямен құрған пәнаралық байланысын және осы байланыс қамтамасыз ететін гносеологиялық әлеуетті зерттеуді мақсат етеді. Мақаланың негізгі аясын романның әлеуметтік шындықты бейнелеу күші, тарихи біліммен байланысы және дерексіз философиялық ойларды нақтылау қабілеті құрайды. Әдістемелік мәселе ретінде, әдетте «көркем әдебиет» санатымен ғана шектелетін романның әлеуметтану, тарих және философия сияқты пәндер үшін қалай негіздеуші және түрлендіруші білім саласына (роман-тарих, т.б.) айналатындығы қарастырылған. Жұмыста сапалық зерттеу әдісі қолданылып, типологиялық жіктеулер арқылы Арнольд Хаузер, Мұстафа Өзел және Бальзак сияқты тұлғалардың көзқарастары талданады. Сонымен қатар, философиялық роман жанры аясында «Хай ибн Якзан» және «Софидің әлемі» сияқты шығармалар арқылы дерексіз ұғымдардың өмірлік тұтастыққа қалай айналатыны зерттелген. Тұжырымдалған нәтижелер романның тек эстетикалық ләззат құралы емес, сонымен бірге еркіндік, жатсыну және жауапкершілік сияқты экзистенциалды ақиқаттарды білдіруге болатын ең қуатты баяндау негізі екенін көрсетеді. Әсіресе экзистенциалист жазушылардың роман формасын таңдауы бұл жанрдың теориялық тілдің шекарасынан асатын нақтылау қабілетімен түсіндіріледі.
Бұл мақала «Әдебиет пен философия байланысы аясында дін философиясын жасау: Шыңғыс Айтматов мысалы» атты докторлық диссертация негізінде дайындалды.
Әдебиеттер тізімі
1. T.C. Türk Dil Kurumu, “Roman”, Güncel Türkçe Sözlük. [Elektronik kaynak]. URL: https://sozluk.gov.tr/roman [Erişim Tarihi 24.11.2025]
2. Lukacs G. Roman Kuramı. – İstanbul: Metis Yayıncılık, 2017. – 160 s.
3. Tepebaşılı F. Edebiyat ve Roman. – Konya: Çizgi Kitabevi, 2001. – 160 s.
4. Hauser A. Sanatın Toplumsal Tarihi. – İstanbul: Remzi Kitabevi, 1984. – 360 s.
5. Bahtin M. Karnavaldan Romana. – İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2014. – 368 s.
6. Gadamer H.G., Kuhn H., Nietzche F. Edebiyat Nedir? – İstanbul: Babil Yayınları, 2002. – 124 s.
7. Adorno T.W. Edebiyat Yazıları. – İstanbul: Metis Yayınları, 2004. – 179 s.
8. Özel M. Roman Diliyle Siyaset. – İstanbul: Küre Yayınları, 2018. – 293 s.
9. Özel M. Roman Diliyle Emperyalizm. – İstanbul: Küre Yayınları, 2022. – 242 s.
10. Rahnuma Z.A. Hz. Peygamber (Roman Tadında Siyer). – Ankara: Diyanet Vakfı Yayınları, 2013. – 670 s.
11. Özel M. Roman Diliyle İktisat. – İstanbul: Küre Yayınları, 2018. – 296 s.
12. Aytaç G. Felsefi Roman. – Ankara: Phoenix Yayınevi, 2011. – 134 s.
13. İbn Sina ve İbn Tufeyl, Hay bin Yakzan. – İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2004. – 176 s.
14. Gaarder J. Sofie’nin Dünyası Felsefe Tarihi Üzerine Bir Roman. – İstanbul: Pan Yayıncılık, 2017. – 594 s.
REFERENCES
1. T.C. Türk Dil Kurumu, “Roman”, Güncel Türkçe Sözlük [T.C. Turkish Language Association, "Novel", Current Turkish Dictionary]. [Electronic resource]. URL: https://sozluk.gov.tr/roman [date of access 24.11.2025] [in Turkish]
2. Lukacs G. Roman Kuramı [The Theory of the Novel]. – İstanbul: Metis Yayıncılık, 2017. – 160 s. [in Turkish]
3. Tepebaşılı F. Edebiyat ve Roman [Literature and the Novel]. – Konya: Çizgi Kitabevi, 2001. – 160 s. [in Turkish]
4. Hauser A. Sanatın Toplumsal Tarihi [The Social History of Art]. – İstanbul: Remzi Kitabevi, 1984. – 360 s. [in Turkish]
5. Bahtin M. Karnavaldan Romana [From Carnival to Novel]. – İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2014. – 368 s. [in Turkish]
6. Gadamer H.G., Kuhn H., Nietzche F. Edebiyat Nedir? [What is Literature?]. – İstanbul: Babil Yayınları, 2002. – 124 s. [in Turkish]
7. Adorno T.W. Edebiyat Yazıları [Notes to Literature]. – İstanbul: Metis Yayınları, 2004. – 179 s. [in Turkish]
8. Özel M. Roman Diliyle Siyaset [Politics through the Language of the Novel]. – İstanbul: Küre Yayınları, 2018. – 293 s. [in Turkish]
9. Özel M. Roman Diliyle Emperyalizm [Imperialism through the Language of the Novel]. – İstanbul: Küre Yayınları, 2022. – 242 s. [in Turkish]
10. Rahnuma Z.A. Hz. Peygamber (Roman Tadında Siyer) [Prophet Muhammad (Prophetic Biography in the Style of a Novel)]. – Ankara: Diyanet Vakfı Yayınları, 2013. – 670 s. [in Turkish]
11. Özel M. Roman Diliyle İktisat [Economics through the Language of the Novel]. – İstanbul: Küre Yayınları, 2018. – 296 s. [in Turkish]
12. Aytaç G. Felsefi Roman [The Philosophical Novel]. – Ankara: Phoenix Yayınevi, 2011. – 134 s. [in Turkish]
13. İbn Sina ve İbn Tufeyl. Hay bin Yakzan [Hayy ibn Yaqdhan]. – İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2004. – 176 s. [in Turkish]
14. Gaarder J. Sofie’nin Dünyası Felsefe Tarihi Üzerine Bir Roman [Sophie's World: A Novel About the History of Philosophy]. – İstanbul: Pan Yayıncılık, 2017. – 594 s. [in Turkish]
