ҚАЗАҚ ТІЛ БІЛІМІНДЕ СЕМАСИОЛОГИЯНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ
##plugins.pubIds.doi.readerDisplayName##:
https://doi.org/10.47526/3107-3085.104Кілт сөздер:
семасиология, сема, денотаттық мағына, сигнификаттық мағына, конотаттық мағына, мағынаның макроқұрылымы, мағынаның микроқұрылымы.Аңдатпа
Мақалада қазақ тіл біліміндегі семасиологияның қалыптасуы мен даму процестері қарастырылады. Семасиология лингвистиканың пәндерді, құбылыстар мен ұғымдарды білдіретін сөздер мен сөз тіркестерінің лексикалық мағынасын зерттейтін саласы ретінде қарастырылады. Қазақ семасиологиясының ғылыми-теориялық негізін қалаған және осы саланың тіл білімінің дербес бағыты ретінде қалыптасуына ықпал еткен ғалымдардың еңбектеріне ерекше көңіл бөлінеді. Қазақ тілі семасиологиясының өзекті мәселелері жайлы әртүрлі ғылыми көзқарастар талданады.
Семасиологияның объектісі сөз және оның мағынасы болғандықтан, бұл пән семантиканың жалпы теориясымен тығыз байланысты. Семантика ғылыми пән ретінде мағынаны кең мағынада зерттейді. Дегенмен, мағынасы зерттеуге кешенді және пәнаралық көзқарасты қажет ететін күрделі және көп қырлы құбылыс. Осыған байланысты ономасиология, диалектология, терминология, социолингвистика, психолингвистика, текстология, когнитивтік лингвистика, функционалдық грамматика, фоносемантика және т.б. ерекшеленетін семантикамен өзара әрекеттесетін бағыттар ауқымы кеңеюде.
Қазіргі кезеңде грамматикалық құбылыстарды олардың семантикалық аспектісінде қарастыру функционалды грамматиканың дамуына айтарлықтай әсер ететіндігі анықталды. Сөздердің мағыналары олардың мазмұнына қарай макроқұрылымдар мен микроқұрылымдар болып бөлінеді. Макроқұрылымдарға денотативті, сигналдық және коннотативті мағыналар жатқызылады.
Әдебиеттер тізімі
1. Байтұрсынұлы А. Әдебиет танытқыш. – Алматы: Атамұра, 2003. – 208 б.
2. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. – Ақтөбе: Жұбанов университеті, 2019. – 581 б.
3. Аханов К. Қазақ тілі лексикасының өзекті мәселелері. – Алматы: Өлке, 2005. – 302 б.
4. Барлыбаев Р. Қазақ тілінде сөз мағынасының кеңеюі мен тарылуы. – Алматы: Мектеп, 1968. – 72 б.
5. Құлманов С.Қ., Рсалиева Н.М., Омарова А.Д., Ескендір Ж.Е. Қазіргі қазақ терминологиясындағы семантикалық үдерістер // Тілтаным. – 2023. – №3 (91). – Б. 85-94. https://doi.org/10.55491/2411-6076-2023-3-85-94
6. Хасенов Ә. Тіл білімі. – Алматы: Ер-Дәулет, 2007. – 125 б.
7. Мұсабаев Ғ. Қазақ әдеби тілінің кейбір мәселелері // Кіт.: И.В.Сталин еңбектері негізінде қазақ тіл білімінің мәселелері. – Алматы‚ 1951. – 140 б.
8. Аханов К. Тіл білімінің негіздері. – Алматы: Өлке, 2010. – 560 б.
9. Белбаева М. Қазіргі қазақ тілі лексикологиясы. – Алматы: Мектеп, 1976. – 116 б.
10. Қордабаев Т. Сөз және оның мағыналары // Қазақ тілі мен әдебиеті. – 1958. – №1.
11. Қалиев Б., Жылқыбаева, А. Сөз мағыналарының негіздері. – Алматы: ҚазҰУ, 2002. – 110 б.
12. Манкеева Ж.А. Қазақ тіл білімінің мәселелері. – Алматы: Абзал-Ай‚ 2014. – 640 б.
13. Гумбольдт В. Избранные труды по языкознанию / Пер. с немец. – Москва: Прогресс, 1984. – 400 с.
14. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. Морфология. – Павлодар: С.Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік универсиеті, 2010. – 457 б.
15. Мұсабаев Ғ. Қазақ тіл білімінің мәселелері. – Алматы: Абзал-Ай‚ 2014. – 640 б.
16. Бисенғали А., Құлманов С., Омарова А. Қазіргі қазақ және түрік тілдеріндегі жаңа қолданыстардың когнитивтік негіздері // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2025. – №4 (138). – Б. 140-153. https://doi.org/10.47526/2025-4/2664-0686.281
17. Алдашева Қ. Тіл синергетикасы және лексикалық жаңалықтар . – Алматы: Жылдам полиграфия орталығы, 2002. – 248 б.
18. Оразов М. Қазақ тілінің семантикасы. – Алматы: Рауан, 1991. – 212 б.
19. Малбақов М., Бердиллаева М., Малбақов Д. В.В. Радлов сөздігіндегі қазақ сөздерінің лексика-семантикалық ерекшеліктері // Тілтаным. – 2024. – №3. – Б. 22-30. https://doi.org/10.55491/2411-6076-2024-3-22-30
20. Ерназарова З.Ш., Ерназарова Г.Ш. Қазақ тіліндегі «таза» концептісі семантикасын фреймдік талдау // ҚазХҚжәнеӘТУ Хабаршысы. Филология ғылымдары сериясы. – 2024. – №1. https://doi.org/10.48371/PHILS.2024.72.1.007
21. Talgatkyzy G., Amirbekova A.B., Urakova L. Lexico-semantic compatibility of words in kazakh // Вестник КазНУ. Серия филологическая. – 2022. – №3. – P. 120-128. https://doi.org/10.26577/EJPh.2022.v187.i3.013
22. Аухадиева З.Ж. Семантическая особенность прилагательных казахского языка при выражении пространственных отношений статики // Международный научно-практический журнал. – 2018. – №11(43). – С. 27-33.
23. Slyambekov Q.B., Sadyk А.М. The national corpus of the kazakh language: the semantic markup of verbs // Тілтаным. – 2024. – №1. – P. 189-196. https://doi.org/10.55491/2411-6076-2024-1-189-196
REFERENCES
1. Baitursynuly A. Adebiet tanytqysh [Literary Critic]. – Almaty: Atamura, 2003. – 208 b. [In Kazakh]
2. Zhubanov Q. Qazaq tіlі zhonіndegі zertteuler [Research on the Kazakh language]. – Aqtobe: Zhubanov universitetі, 2019. – 581 b. [In Kazakh]
3. Ahanov K. Qazaq tіlі leksikasynyn ozektі maselelerі [Current Issues in the Lexis of the Kazakh Language]. – Almaty: Olke, 2005. – 302 b. [In Kazakh]
4. Barlybaev R. Qazaq tіlіnde soz magynasynyn keneiuі men taryluy [Semantic Broadening and Narrowing in the Kazakh Language]. – Almaty: Mektep, 1968. – 72 b. [In Kazakh]
5. Qulmanov S.Q., Rsalieva N.M., Omarova A.D., Eskendіr Zh.E. Qazіrgі qazaq terminologiasyndagy semantikalyq uderіster [Semantic Processes in Modern Kazakh Terminology] // Tіltanym. – 2023. – №3 (91). – B. 85-94. https://doi.org/10.55491/2411-6076-2023-3-85-94 [In Kazakh]
6. Hasenov A. Tіl bіlіmі [Linguistics]. – Almaty: Er-Daulet, 2007. – 125 b. [In Kazakh]
7. Musabaev G. Qazaq adebi tіlіnіn keibіr maselelerі [Some problems of the Kazakh literary language] // Kіt.: I.V. Stalin enbekterі negіzіnde qazaq tіl bіlіmіnіn maselelerі. – Almaty‚ 1951. – 140 b. [In Kazakh]
8. Ahanov K. Tіl bіlіmіnіn negіzderі [Fundamentals of linguistics]. – Almaty: Olke, 2010. – 560 b. [In Kazakh]
9. Belbaeva M. Qazіrgі qazaq tіlі leksikologiasy [Lexicology of the modern Kazakh language]. – Almaty: Mektep, 1976. – 116 b. [In Kazakh]
10. Qordabaev T. Soz zhane onyn magynalary [The word and its meanings] // Qazaq tіlі men adebietі. – 1958. – №1. [In Kazakh]
11. Qaliev B., Zhylqybaeva, A. Soz magynalarynyn negіzderі [Basics of word meanings]. – Almaty: QazUU, 2002. – 110 b. [In Kazakh]
12. Mankeeva Zh.A. Qazaq tіl bіlіmіnіn maselelerі [Problems of Kazakh linguistics]. – Almaty: Abzal-Ai‚ 2014. – 640 b. [In Kazakh]
13. Gumboldt V. Izbrannye trudy po iazykoznaniu [Selected Works on Linguistics] / Per. s nemec. – Moskva: Progress, 1984. – 400 s. [In Russian]
14. Ysqaqov A. Qazіrgі qazaq tіlі. Morfologia [Modern Kazakh language. Morphology]. – Pavlodar: S. Toraigyrov atyndagy Pavlodar memlekettіk universietі, 2010. – 457 b. [In Kazakh]
15. Musabaev G. Qazaq tіl bіlіmіnіn maselelerі [Problems of Kazakh linguistics]. – Almaty: Abzal-Ai‚ 2014. – 640 b. [In Kazakh]
16. Bisengali A., Qulmanov S., Omarova A. Qazіrgі qazaq zhane turіk tіlderіndegі zhana qoldanystardyn kognitivtіk negіzderі [Cognitive foundations of new uses in modern Kazakh and Turkish languages] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2025. – №4 (138). – B. 140-153. https://doi.org/10.47526/2025-4/2664-0686.281 [In Kazakh]
17. Aldasheva Q. Tіl sinergetikasy zhane leksikalyq zhanalyqtar [Language Sinergetics and Lexical innovations]. – Almaty: Zhyldam poligrafia ortalygy, 2002. – 248 b. [In Kazakh]
18. Orazov M. Qazaq tіlіnіn semantikasy [Semantics of the Kazakh language]. – Almaty: Rauan, 1991. – 212 b. [In Kazakh]
19. Malbaqov M., Berdillaeva M., Malbaqov D. V.V. Radlov sozdіgіndegі qazaq sozderіnіn leksika-semantikalyq erekshelіkterі [Lexical and semantic features of Kazakh words in the dictionary of V. V. Radlov] // Tіltanym. – 2024. – №3. – B. 22-30. https://doi.org/10.55491/2411-6076-2024-3-22-30 [In Kazakh]
20. Ernazarova Z.Sh., Ernazarova G.Sh. Qazaq tіlіndegі «taza» konceptіsі semantikasyn freimdіk taldau [Frame analysis of the semantics of the concept “clean” in the Kazakh language] // QazHQzhaneATU Habarshysy. Filologia gylymdary seriasy. – 2024. – №1. https://doi.org/10.48371/PHILS.2024.72.1.007 [In Kazakh]
21. Talgatkyzy G., Amirbekova A.B., Urakova L. Lexico-semantic compatibility of words in kazakh // Vestnik KazNU. Serija filologicheskaja. – 2022. – №3. – P. 120-128. https://doi.org/10.26577/EJPh.2022.v187.i3.013
22. Auhadieva Z.Zh. Semanticheskaia osobennost prilagatelnyh kazahskogo iazyka pri vyrazhenii prostranstvennyh otnosheni statiki [Semantic features of Kazakh adjectives in expressing spatial relations of statics] // Mezhdunarodnyi nauchno-prakticheski zhurnal. – 2018. – №11(43). – S. 27-33. [In Russian]
23. Slyambekov Q.B., Sadyk A.M. The national corpus of the kazakh language: the semantic markup of verbs // Tіltanym. – 2024. – №1. – P. 189-196. https://doi.org/10.55491/2411-6076-2024-1-189-196
Жүктеулер
Жарияланды
Дәйексөзді қалай келтіруге болады
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 Yassawi Journal of Philology
Бұл жұмыс Creative Commons атрибуты бойынша лицензияланған. 4.0 Халықаралық лицензия.
