KAZAK DIL BILIMINDE SEMASIYOLOJININ OLUŞUMU
DOI:
https://doi.org/10.47526/3107-3085.104Anahtar Kelimeler:
semasiyoloji, sema (anlam birinciciği), denotatif anlam, signifikatif anlam, konotatif anlam, anlamın makro yapısı, anlamın mikro yapısı.Özet
Makalede, Kazak dil bilimindeki semasiyolojinin oluşum ve gelişim süreçleri ele alınmaktadır. Semasiyoloji, dilbiliminin nesneleri, olguları ve kavramları ifade eden kelimelerin ve kelime öbeklerinin sözlüksel anlamını inceleyen bir alt disiplini olarak değerlendirilmektedir. Kazak semasiyolojisinin bilimsel ve teorik temellerini atan ve bu alanın dil biliminin bağımsız bir dalı olarak oluşmasına katkı sağlayan bilginlerin eserlerine özel bir önem verilmektedir. Kazak dili semasiyolojisinin güncel sorunlarına ilişkin çeşitli bilimsel görüşler analiz edilmektedir.
Semasiyolojinin inceleme nesnesi kelime ve onun anlamı olduğundan, bu disiplin genel semantik (anlambilim) teorisiyle yakından ilişkilidir. Semantik, bilimsel bir disiplin olarak anlamı geniş açıdan inceler. Bununla birlikte anlam; incelenmesi için disiplinler arası ve bütüncül bir yaklaşım gerektiren karmaşık ve çok yönlü bir olgudur. Bu bağlamda adbilim (onomasiyoloji), diyalektoloji, terminoloji, sosyodilbilim, psikodilbilim, metinbilim (tekstoloji), bilişsel dilbilim, işlevsel dilbilgisi, ses-anlambilim (fonosemantik) vb. olarak ayrışan ve semantik ile etkileşim halinde olan disiplinlerin kapsamı giderek genişlemektedir.
Günümüz aşamasında, dilbilgisel olguları semantik boyutlarıyla ele almanın işlevsel dilbilgisinin gelişimini önemli ölçüde etkilediği tespit edilmiştir. Kelimelerin anlamları, içeriklerine göre makro yapılar ve mikro yapılar olarak ayrılmaktadır. Makro yapılara denotatif (düz/göndergesel), signifikatif (kavramsal) ve konotatif (çağrışımsal) anlamlar dâhil edilmektedir.
Referanslar
1. Байтұрсынұлы А. Әдебиет танытқыш. – Алматы: Атамұра, 2003. – 208 б.
2. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. – Ақтөбе: Жұбанов университеті, 2019. – 581 б.
3. Аханов К. Қазақ тілі лексикасының өзекті мәселелері. – Алматы: Өлке, 2005. – 302 б.
4. Барлыбаев Р. Қазақ тілінде сөз мағынасының кеңеюі мен тарылуы. – Алматы: Мектеп, 1968. – 72 б.
5. Құлманов С.Қ., Рсалиева Н.М., Омарова А.Д., Ескендір Ж.Е. Қазіргі қазақ терминологиясындағы семантикалық үдерістер // Тілтаным. – 2023. – №3 (91). – Б. 85-94. https://doi.org/10.55491/2411-6076-2023-3-85-94
6. Хасенов Ә. Тіл білімі. – Алматы: Ер-Дәулет, 2007. – 125 б.
7. Мұсабаев Ғ. Қазақ әдеби тілінің кейбір мәселелері // Кіт.: И.В.Сталин еңбектері негізінде қазақ тіл білімінің мәселелері. – Алматы‚ 1951. – 140 б.
8. Аханов К. Тіл білімінің негіздері. – Алматы: Өлке, 2010. – 560 б.
9. Белбаева М. Қазіргі қазақ тілі лексикологиясы. – Алматы: Мектеп, 1976. – 116 б.
10. Қордабаев Т. Сөз және оның мағыналары // Қазақ тілі мен әдебиеті. – 1958. – №1.
11. Қалиев Б., Жылқыбаева, А. Сөз мағыналарының негіздері. – Алматы: ҚазҰУ, 2002. – 110 б.
12. Манкеева Ж.А. Қазақ тіл білімінің мәселелері. – Алматы: Абзал-Ай‚ 2014. – 640 б.
13. Гумбольдт В. Избранные труды по языкознанию / Пер. с немец. – Москва: Прогресс, 1984. – 400 с.
14. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. Морфология. – Павлодар: С.Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік универсиеті, 2010. – 457 б.
15. Мұсабаев Ғ. Қазақ тіл білімінің мәселелері. – Алматы: Абзал-Ай‚ 2014. – 640 б.
16. Бисенғали А., Құлманов С., Омарова А. Қазіргі қазақ және түрік тілдеріндегі жаңа қолданыстардың когнитивтік негіздері // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2025. – №4 (138). – Б. 140-153. https://doi.org/10.47526/2025-4/2664-0686.281
17. Алдашева Қ. Тіл синергетикасы және лексикалық жаңалықтар . – Алматы: Жылдам полиграфия орталығы, 2002. – 248 б.
18. Оразов М. Қазақ тілінің семантикасы. – Алматы: Рауан, 1991. – 212 б.
19. Малбақов М., Бердиллаева М., Малбақов Д. В.В. Радлов сөздігіндегі қазақ сөздерінің лексика-семантикалық ерекшеліктері // Тілтаным. – 2024. – №3. – Б. 22-30. https://doi.org/10.55491/2411-6076-2024-3-22-30
20. Ерназарова З.Ш., Ерназарова Г.Ш. Қазақ тіліндегі «таза» концептісі семантикасын фреймдік талдау // ҚазХҚжәнеӘТУ Хабаршысы. Филология ғылымдары сериясы. – 2024. – №1. https://doi.org/10.48371/PHILS.2024.72.1.007
21. Talgatkyzy G., Amirbekova A.B., Urakova L. Lexico-semantic compatibility of words in kazakh // Вестник КазНУ. Серия филологическая. – 2022. – №3. – P. 120-128. https://doi.org/10.26577/EJPh.2022.v187.i3.013
22. Аухадиева З.Ж. Семантическая особенность прилагательных казахского языка при выражении пространственных отношений статики // Международный научно-практический журнал. – 2018. – №11(43). – С. 27-33.
23. Slyambekov Q.B., Sadyk А.М. The national corpus of the kazakh language: the semantic markup of verbs // Тілтаным. – 2024. – №1. – P. 189-196. https://doi.org/10.55491/2411-6076-2024-1-189-196
REFERENCES
1. Baitursynuly A. Adebiet tanytqysh [Literary Critic]. – Almaty: Atamura, 2003. – 208 b. [In Kazakh]
2. Zhubanov Q. Qazaq tіlі zhonіndegі zertteuler [Research on the Kazakh language]. – Aqtobe: Zhubanov universitetі, 2019. – 581 b. [In Kazakh]
3. Ahanov K. Qazaq tіlі leksikasynyn ozektі maselelerі [Current Issues in the Lexis of the Kazakh Language]. – Almaty: Olke, 2005. – 302 b. [In Kazakh]
4. Barlybaev R. Qazaq tіlіnde soz magynasynyn keneiuі men taryluy [Semantic Broadening and Narrowing in the Kazakh Language]. – Almaty: Mektep, 1968. – 72 b. [In Kazakh]
5. Qulmanov S.Q., Rsalieva N.M., Omarova A.D., Eskendіr Zh.E. Qazіrgі qazaq terminologiasyndagy semantikalyq uderіster [Semantic Processes in Modern Kazakh Terminology] // Tіltanym. – 2023. – №3 (91). – B. 85-94. https://doi.org/10.55491/2411-6076-2023-3-85-94 [In Kazakh]
6. Hasenov A. Tіl bіlіmі [Linguistics]. – Almaty: Er-Daulet, 2007. – 125 b. [In Kazakh]
7. Musabaev G. Qazaq adebi tіlіnіn keibіr maselelerі [Some problems of the Kazakh literary language] // Kіt.: I.V. Stalin enbekterі negіzіnde qazaq tіl bіlіmіnіn maselelerі. – Almaty‚ 1951. – 140 b. [In Kazakh]
8. Ahanov K. Tіl bіlіmіnіn negіzderі [Fundamentals of linguistics]. – Almaty: Olke, 2010. – 560 b. [In Kazakh]
9. Belbaeva M. Qazіrgі qazaq tіlі leksikologiasy [Lexicology of the modern Kazakh language]. – Almaty: Mektep, 1976. – 116 b. [In Kazakh]
10. Qordabaev T. Soz zhane onyn magynalary [The word and its meanings] // Qazaq tіlі men adebietі. – 1958. – №1. [In Kazakh]
11. Qaliev B., Zhylqybaeva, A. Soz magynalarynyn negіzderі [Basics of word meanings]. – Almaty: QazUU, 2002. – 110 b. [In Kazakh]
12. Mankeeva Zh.A. Qazaq tіl bіlіmіnіn maselelerі [Problems of Kazakh linguistics]. – Almaty: Abzal-Ai‚ 2014. – 640 b. [In Kazakh]
13. Gumboldt V. Izbrannye trudy po iazykoznaniu [Selected Works on Linguistics] / Per. s nemec. – Moskva: Progress, 1984. – 400 s. [In Russian]
14. Ysqaqov A. Qazіrgі qazaq tіlі. Morfologia [Modern Kazakh language. Morphology]. – Pavlodar: S. Toraigyrov atyndagy Pavlodar memlekettіk universietі, 2010. – 457 b. [In Kazakh]
15. Musabaev G. Qazaq tіl bіlіmіnіn maselelerі [Problems of Kazakh linguistics]. – Almaty: Abzal-Ai‚ 2014. – 640 b. [In Kazakh]
16. Bisengali A., Qulmanov S., Omarova A. Qazіrgі qazaq zhane turіk tіlderіndegі zhana qoldanystardyn kognitivtіk negіzderі [Cognitive foundations of new uses in modern Kazakh and Turkish languages] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2025. – №4 (138). – B. 140-153. https://doi.org/10.47526/2025-4/2664-0686.281 [In Kazakh]
17. Aldasheva Q. Tіl sinergetikasy zhane leksikalyq zhanalyqtar [Language Sinergetics and Lexical innovations]. – Almaty: Zhyldam poligrafia ortalygy, 2002. – 248 b. [In Kazakh]
18. Orazov M. Qazaq tіlіnіn semantikasy [Semantics of the Kazakh language]. – Almaty: Rauan, 1991. – 212 b. [In Kazakh]
19. Malbaqov M., Berdillaeva M., Malbaqov D. V.V. Radlov sozdіgіndegі qazaq sozderіnіn leksika-semantikalyq erekshelіkterі [Lexical and semantic features of Kazakh words in the dictionary of V. V. Radlov] // Tіltanym. – 2024. – №3. – B. 22-30. https://doi.org/10.55491/2411-6076-2024-3-22-30 [In Kazakh]
20. Ernazarova Z.Sh., Ernazarova G.Sh. Qazaq tіlіndegі «taza» konceptіsі semantikasyn freimdіk taldau [Frame analysis of the semantics of the concept “clean” in the Kazakh language] // QazHQzhaneATU Habarshysy. Filologia gylymdary seriasy. – 2024. – №1. https://doi.org/10.48371/PHILS.2024.72.1.007 [In Kazakh]
21. Talgatkyzy G., Amirbekova A.B., Urakova L. Lexico-semantic compatibility of words in kazakh // Vestnik KazNU. Serija filologicheskaja. – 2022. – №3. – P. 120-128. https://doi.org/10.26577/EJPh.2022.v187.i3.013
22. Auhadieva Z.Zh. Semanticheskaia osobennost prilagatelnyh kazahskogo iazyka pri vyrazhenii prostranstvennyh otnosheni statiki [Semantic features of Kazakh adjectives in expressing spatial relations of statics] // Mezhdunarodnyi nauchno-prakticheski zhurnal. – 2018. – №11(43). – S. 27-33. [In Russian]
23. Slyambekov Q.B., Sadyk A.M. The national corpus of the kazakh language: the semantic markup of verbs // Tіltanym. – 2024. – №1. – P. 189-196. https://doi.org/10.55491/2411-6076-2024-1-189-196
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Yassawi Journal of Philology
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
