«АЛҒЫС» ПЕН «ҚАРҒЫС» КОНЦЕПТІЛЕРІНІҢ СИНЕРГЕТИКАЛЫҚ ИНТЕРПРЕТАЦИЯСЫ
Кілт сөздер:
лингвосинергетика, концепт, алғыс, қарғыс, эмердженттілік, когнитивтік лингвистика, динамикалық жүйе.Аңдатпа
Қазіргі тіл біліміндегі пәнаралық интеграция үрдісі тілдік құбылыстарды жаңа әдіснамалық тұрғыдан зерттеуді талап етеді. Мақала – тіл мен синергетиканың өзара байланысын негізге алатын лингвосинергетика бағыты аясында «алғыс» пен «қарғыс» концептілерінің ерекшеліктерін айқындауға арналған. Мақаланың өзектілігі – екі қарамақарсы ұғымды дәстүрлі оппозициялық талдаудан бөлек, өзара әрекеттесетін, бір тұтас динамикалық жүйенің элементтері ретінде қарастыруында. Осы тұрғыдан алғанда синергетикалық әсер мен эмердженттік қасиеттер мақаланың негізгі зерттеу нысаны болып табылады.
Мақалада концептілердің этимологиялық, діни-мәдени аспектілеріне талдау жасалып, олардың синергетикалық эффектілері мен тұрақты тіркестердегі эмердженттік қасиеттері анықталады. Зерттеу барысында құрылымдық-семантикалық, дискурстық, синергетикалық және салыстырмалы-салғастырмалы талдау әдістері қолданылды. Зерттеу материалы ретінде қазақ тіліндегі ауызекі және жазбаша дереккөздер: мақал-мәтелдер, қанатты сөздер, көркем шығармалардан алынған мысалдар пайдаланылды. Зерттеу нәтижесінде бұл концептілердің қоғамдағы әлеуметтік-прагматикалық рөлі тереңірек түсіндіріледі. Бұл жұмыс тілдің тек қарым-қатынас құралы ғана емес, сонымен қатар қоғамдық және жеке тұлғалық деңгейде жағымды және жағымсыз өзгерістерді тудыратын күрделі жүйе екенін де қарастырады. Зерттеу жұмысының нәтижелері «алғыс» пен «қарғыс» концептілерінің лингвокогнитивтік репрезентациясын терең түсінуге және алдағы тіл біліміндегі синергетикалық зерттеулерге жаңа көзқарас ұсынуға септігін тигізеді.
Әдебиеттер тізімі
1. Хакен Г. Тайны природы. Синергетика: учение о взаимодействии. – M.: ИКИ, 2003. – 245 с.
2. Drozhashchikh N.V. Introduction to Dynamic Language Synergetic. – Tyumen: TyumGU, 2012. –
101 p.
3. Kozhahmetova A. Synergetic paradigm in linguistics // Tiltanym. – 2022. – №4. – P. 41–50.
https://doi.org/10.55491/2411-6076-2022-4-41-50
4. Khramchenko D.S. The power of synergy in discourse: Exploring persuasive language in English mass
media // Indonesian Journal of Applied Linguistics. – 2023. – №13(2). – P. 368–379.
https://doi.org/10.17509/ijal.v13i2.63068
5. Бронник Л.В. Язык как эмерджентный феномен: к проблеме языковой целостности // Известия
Волгоградского государственного педагогического университета. – 2009. – №5. – С. 16-20.
6. Қайдар Ә. Қазақ тіліндегі қос сөздер: зерттеу және сөздік. – Алматы: «Сардар» баспа үйі, 2013. –
456 б.
7. Қазақ әдеби тілінің анықтамалығы / Құраст.: С.А. Итеғұлова, А.Қ. Қожахмет. – Астана:
Ш. Шаяхметов атындағы тілдерді дамытудың республикалық үйлестіру-әдістемелік орталығы,
2016. – 150 б.
8. Burzynska-Tatjewska B., Stolarski M. Leaving Past Adversities Behind: Gratitude Intervention
Compensates for the Undesirable Effects of Past Time Perspectives on Negative Affect // International
Journal of Environmental Research and Public Health. – 2022. – №19(19):12964.
https://doi.org/10.3390/ijerph191912964
9. Shang Y., Li Y., Xu F., Li Y. Synergy-of-Thoughts: Eliciting Efficient Reasoning in Hybrid Language
Models (N2402.02563). – 2024. https://doi.org/10.48550/arXiv.2402.02563
10. Қазақ мифологиясының энциклопедиялық сөздігі. – Алматы: Нұрлы әлем, 2005. – 272 б.
11. Қорқыт ата кітабы. – Алматы: Жазушы, 1986. – 125 б.
12. Бабатайұлы Б. Қазақтың көне дүниетанымы. – Алматы: Рауан, 1993. – 420 б.
13. Chkheidze M. The Synergetic Paradigm: A Confluence of Linguistic and Cultural Anthropology in The
Examination of Cultural Values // Journal of Social Research and Behavioral Sciences. – 2023. –
№9(20). – Р. 48–59. https://doi.org/10.52096/jsrbs.9.20.03
14. Пиатровский Р.Г. Лингвистическая синергетика: исходные положения, первые результаты,
перспективы. – СПб.: Филологический факультет СПбГУ, 2006. – 160 с.
REFERENCES
1. Haken G. Tainy prirody. Sinergetika: uchenie o vzaimodeistvii [Secrets of nature. Synergetics: the
doctrine of interaction]. – M.: IKI, 2003. – 245 s. [in Russian]
2. Drozhashchikh N.V. Introduction to Dynamic Language Synergetic. – Tyumen: TyumGU, 2012. –
101 p.
3. Kozhahmetova A. Synergetic paradigm in linguistics // Tiltanym. – 2022. – №4. – P. 41–50.
https://doi.org/10.55491/2411-6076-2022-4-41-50
4. Khramchenko D.S. The power of synergy in discourse: Exploring persuasive language in English mass
media // Indonesian Journal of Applied Linguistics. – 2023. – №13(2). – P. 368–379.
https://doi.org/10.17509/ijal.v13i2.63068
5. Bronnik L.V. Iazyk kak emerdzhentnyi fenomen: k probleme iazykovoi celostnosti [Language as an
emergent phenomenon: towards the problem of linguistic integrity] // Izvestia Volgogradskogo
gosudarstvennogo pedagogicheskogo universiteta. – 2009. – №5. – S. 16-20. [in Russian]
6. Qaidar A. Qazaq tіlіndegі qos sozder: zertteu zhane sozdіk [Double words in the Kazakh language:
research and dictionary]. – Almaty: «Sardar» baspa uiі, 2013. – 456 b. [in Kazakh]
7. Qazaq adebi tіlіnіn anyqtamalygy [Reference book of the Kazakh literary language] / Qurast.: S.A.
Itegulova, A.Q. Qozhahmet. – Astana: Sh. Shaiahmetov atyndagy tіlderdі damytudyn respublikalyq
uilestіru-adіstemelіk ortalygy, 2016. – 150 b. [in Kazakh]
8. Burzynska-Tatjewska B., Stolarski M. Leaving Past Adversities Behind: Gratitude Intervention
Compensates for the Undesirable Effects of Past Time Perspectives on Negative Affect // International
Journal of Environmental Research and Public Health. – 2022. – №19(19):12964.
https://doi.org/10.3390/ijerph191912964
9. Shang Y., Li Y., Xu F., Li Y. Synergy-of-Thoughts: Eliciting Efficient Reasoning in Hybrid Language
Models (N2402.02563). – 2024. https://doi.org/10.48550/arXiv.2402.02563
10. Qazaq mifologiasynyn enciklopedialyq sozdіgі [Encyclopedic Dictionary of Kazakh mythology]. –
Almaty: Nurly alem, 2005. – 272 b. [in Kazakh]
11. Qorqyt ata kіtaby [Korkyt Ata book]. – Almaty: Zhazushy, 1986. – 125 b. [in Kazakh]
12. Babataiuly B. Qazaqtyn kone dunietanymy [Ancient Kazakh worldview]. – Almaty: Rauan, 1993. –
420 b. [in Kazakh]
13. Chkheidze M. The Synergetic Paradigm: A Confluence of Linguistic and Cultural Anthropology in The
Examination of Cultural Values // Journal of Social Research and Behavioral Sciences. – 2023. –
№9(20). – R. 48–59. https://doi.org/10.52096/jsrbs.9.20.03
14. Piatrovski R.G. Lingvisticheskaia sinergetika: ishodnye polozhenia, pervye rezultaty, perspektivy
[Linguistic synergetics: initial positions, first results, prospects]. – SPb.: Filologicheski fakultet SPbGU,
2006. – 160 s. [in Russian]
