"Şükran" ve "Lanet" Kavramlarının Sinerjik Yorumu"
DOI:
https://doi.org/10.47526/2026-1/3107-3085.01Anahtar Kelimeler:
dilsel sinerjetik, kavram, nimet, lanet, ortaya çıkış, bilişsel dilbilim, dinamik sistem.Özet
Dilbilimde disiplinlerarası bütünleşme süreçlerinin günümüzde giderek önem kazanması, dilsel olguların yeni metodolojik yaklaşımlar çerçevesinde incelenmesini gerekli kılmaktadır. Bu çalışma, dil ile sinerjetik arasındaki ilişkiye dayanan dil sinerjetiği (linguosinerjetik) kapsamında Kazakçadaki “dua (hayır dua/iyi dilek)” ve “beddua” kavramlarının özelliklerini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Makalenin özgünlüğü ve güncelliği, bu iki karşıt kavramın yalnızca geleneksel karşıtlık (oppozisyon) temelinde değil, aynı zamanda birbirleriyle etkileşim içinde bulunan tek bir dinamik sistemin unsurları olarak ele alınmasında yatmaktadır. Bu bağlamda araştırmanın temel inceleme nesnelerini sinerjetik etki ve ortaya çıkan (emergent) özellikler oluşturmaktadır.
Makalede söz konusu kavramların etimolojik, dinî ve kültürel yönleri incelenmekte; kalıplaşmış ifadelerde ortaya çıkan sinerjetik etkileri ve emergent özellikleri analiz edilmektedir. Araştırma sürecinde yapısal-anlamsal, söylem çözümlemesi, sinerjetik ve karşılaştırmalı analiz yöntemleri kullanılmıştır. Çalışmanın veri kaynağını Kazakçanın sözlü ve yazılı kaynakları; atasözleri, vecizeler ve edebî eserlerden alınan örnekler oluşturmaktadır.
Araştırma sonuçları, söz konusu kavramların toplumdaki sosyal ve pragmatik işlevlerini daha derinlemesine ortaya koymaktadır. Ayrıca çalışma, dili yalnızca bir iletişim aracı olarak değil, aynı zamanda toplumsal ve bireysel düzeylerde olumlu ve olumsuz değişimlere yol açabilen karmaşık bir sistem olarak değerlendirmektedir. Elde edilen bulgular, “dua (hayır dua/iyi dilek)” ve “beddua” kavramlarının dilsel-bilişsel temsillerinin daha iyi anlaşılmasına katkı sağlamakta ve dilbilim alanındaki gelecekteki sinerjetik araştırmalar için yeni perspektifler sunmaktadır.
Referanslar
1. Хакен Г. Тайны природы. Синергетика: учение о взаимодействии. – M.: ИКИ, 2003. – 245 с.
2. Drozhashchikh N.V. Introduction to Dynamic Language Synergetic. – Tyumen: TyumGU, 2012. –
101 p.
3. Kozhahmetova A. Synergetic paradigm in linguistics // Tiltanym. – 2022. – №4. – P. 41–50.
https://doi.org/10.55491/2411-6076-2022-4-41-50
4. Khramchenko D.S. The power of synergy in discourse: Exploring persuasive language in English mass
media // Indonesian Journal of Applied Linguistics. – 2023. – №13(2). – P. 368–379.
https://doi.org/10.17509/ijal.v13i2.63068
5. Бронник Л.В. Язык как эмерджентный феномен: к проблеме языковой целостности // Известия
Волгоградского государственного педагогического университета. – 2009. – №5. – С. 16-20.
6. Қайдар Ә. Қазақ тіліндегі қос сөздер: зерттеу және сөздік. – Алматы: «Сардар» баспа үйі, 2013. –
456 б.
7. Қазақ әдеби тілінің анықтамалығы / Құраст.: С.А. Итеғұлова, А.Қ. Қожахмет. – Астана:
Ш. Шаяхметов атындағы тілдерді дамытудың республикалық үйлестіру-әдістемелік орталығы,
2016. – 150 б.
8. Burzynska-Tatjewska B., Stolarski M. Leaving Past Adversities Behind: Gratitude Intervention
Compensates for the Undesirable Effects of Past Time Perspectives on Negative Affect // International
Journal of Environmental Research and Public Health. – 2022. – №19(19):12964.
https://doi.org/10.3390/ijerph191912964
9. Shang Y., Li Y., Xu F., Li Y. Synergy-of-Thoughts: Eliciting Efficient Reasoning in Hybrid Language
Models (N2402.02563). – 2024. https://doi.org/10.48550/arXiv.2402.02563
10. Қазақ мифологиясының энциклопедиялық сөздігі. – Алматы: Нұрлы әлем, 2005. – 272 б.
11. Қорқыт ата кітабы. – Алматы: Жазушы, 1986. – 125 б.
12. Бабатайұлы Б. Қазақтың көне дүниетанымы. – Алматы: Рауан, 1993. – 420 б.
13. Chkheidze M. The Synergetic Paradigm: A Confluence of Linguistic and Cultural Anthropology in The
Examination of Cultural Values // Journal of Social Research and Behavioral Sciences. – 2023. –
№9(20). – Р. 48–59. https://doi.org/10.52096/jsrbs.9.20.03
14. Пиатровский Р.Г. Лингвистическая синергетика: исходные положения, первые результаты,
перспективы. – СПб.: Филологический факультет СПбГУ, 2006. – 160 с.
REFERENCES
1. Haken G. Tainy prirody. Sinergetika: uchenie o vzaimodeistvii [Secrets of nature. Synergetics: the
doctrine of interaction]. – M.: IKI, 2003. – 245 s. [in Russian]
2. Drozhashchikh N.V. Introduction to Dynamic Language Synergetic. – Tyumen: TyumGU, 2012. –
101 p.
3. Kozhahmetova A. Synergetic paradigm in linguistics // Tiltanym. – 2022. – №4. – P. 41–50.
https://doi.org/10.55491/2411-6076-2022-4-41-50
4. Khramchenko D.S. The power of synergy in discourse: Exploring persuasive language in English mass
media // Indonesian Journal of Applied Linguistics. – 2023. – №13(2). – P. 368–379.
https://doi.org/10.17509/ijal.v13i2.63068
5. Bronnik L.V. Iazyk kak emerdzhentnyi fenomen: k probleme iazykovoi celostnosti [Language as an
emergent phenomenon: towards the problem of linguistic integrity] // Izvestia Volgogradskogo
gosudarstvennogo pedagogicheskogo universiteta. – 2009. – №5. – S. 16-20. [in Russian]
6. Qaidar A. Qazaq tіlіndegі qos sozder: zertteu zhane sozdіk [Double words in the Kazakh language:
research and dictionary]. – Almaty: «Sardar» baspa uiі, 2013. – 456 b. [in Kazakh]
7. Qazaq adebi tіlіnіn anyqtamalygy [Reference book of the Kazakh literary language] / Qurast.: S.A.
Itegulova, A.Q. Qozhahmet. – Astana: Sh. Shaiahmetov atyndagy tіlderdі damytudyn respublikalyq
uilestіru-adіstemelіk ortalygy, 2016. – 150 b. [in Kazakh]
8. Burzynska-Tatjewska B., Stolarski M. Leaving Past Adversities Behind: Gratitude Intervention
Compensates for the Undesirable Effects of Past Time Perspectives on Negative Affect // International
Journal of Environmental Research and Public Health. – 2022. – №19(19):12964.
https://doi.org/10.3390/ijerph191912964
9. Shang Y., Li Y., Xu F., Li Y. Synergy-of-Thoughts: Eliciting Efficient Reasoning in Hybrid Language
Models (N2402.02563). – 2024. https://doi.org/10.48550/arXiv.2402.02563
10. Qazaq mifologiasynyn enciklopedialyq sozdіgі [Encyclopedic Dictionary of Kazakh mythology]. –
Almaty: Nurly alem, 2005. – 272 b. [in Kazakh]
11. Qorqyt ata kіtaby [Korkyt Ata book]. – Almaty: Zhazushy, 1986. – 125 b. [in Kazakh]
12. Babataiuly B. Qazaqtyn kone dunietanymy [Ancient Kazakh worldview]. – Almaty: Rauan, 1993. –
420 b. [in Kazakh]
13. Chkheidze M. The Synergetic Paradigm: A Confluence of Linguistic and Cultural Anthropology in The
Examination of Cultural Values // Journal of Social Research and Behavioral Sciences. – 2023. –
№9(20). – R. 48–59. https://doi.org/10.52096/jsrbs.9.20.03
14. Piatrovski R.G. Lingvisticheskaia sinergetika: ishodnye polozhenia, pervye rezultaty, perspektivy
[Linguistic synergetics: initial positions, first results, prospects]. – SPb.: Filologicheski fakultet SPbGU,
2006. – 160 s. [in Russian]
