Ертегі тілінің нейролингвистикалық бағдарламалық сипаты
Кілт сөздер:
ертегі, нейролингвистикалық бағдарламалау, әдіс, сюжет, сценарий, модельдеу.Аңдатпа
Мақалада ертегінің нейролингвистикалық бағдарламалық (НЛБ) сипаты қарастырылған. Зерттеу барысында ертегілердің адам миында ақпаратты қабылдау, өңдеу және сақтау үдерісіне тигізер ықпалы, сондай-ақ тілдік құрылымдар мен когнитивтік модельдер арқылы ойлау мен түсіну механизмдері қарастырылған. Ертегілер мәдени-тілдік феномен нейролингвистика, психолингвистика және этнолингвистика ғылымдарының тоғысында зерттеліп, зерделенді. Зерттеу аясында ертегіні қабылдау мен түсінудің нейрофизиологиялық негіздері сараланып, ертегілердің когнитивтік дамуды қолдау, ойлау процесін бағдарлау және тілдік функцияларды қалыптастырудағы қызметіне жан-жақты талдау жасалды. Зерттеу жұмысында ертегі жанрының ойлау мен танымды қалыптастырушы, эмоцияны реттеуші құрал ретінде нейролингвистикалық және когнитивтік сипаттары ашылған. Бұл мақаланың өзектілігі мен маңызын көрсетеді. Зерттеу нәтижесінде ертегінің адамның ойлау, қабылдау және тілдік бағдарлау қабілеттерін қалыптастырудағы маңызы айқындалып, олардың нейролингвистикалық бағдарламалау ерекшеліктері зерделенді. Тәжірибелік талдау жұмысының нәтижесінде аталмыш тақырып аясында ғылыми-теориялық тұжырымдар жүйеленіп, зерттеу жұмысының практикалық маңызы
негізделді. Зерттеуде нейролингвистикалық әдіс, салыстырмалы әдіс, интроспекция әдісі, сауалнама әдісі, еркін ассоциациялық эксперимент әдістері қолданылды. Зерттеу жұмысының нәтижелері мен материалын нейролингвистика, психолингвистика, балалар әдебиеті, т.б. пәндерден дәріс оқуда, ғылыми-зерттеу жұмыстарын жазуда және орта
мектептер мен мектеп жасына дейінгі білім беру ұйымдарында ертегілерді оқытуда ғылымиәдістемелік материал ретінде қолдануға болады. Бұл зерттеудің теориялық және практикалық маңызын айқындайды.
Әдебиеттер тізімі
1. Фрейд З. Жуткое // В кн.: Художник и фантазирование. – М.: Республика, 1995. – С. 265-281.
2. Барласұлы Т. Сөз атасы – ертегі, Құраннан сыр шертеді // Қазақ әдебиеті. – 2000. – №39. – Б. 22-29.
3. Выготский Л.С. Собрание сочинений в 6 т.: Т.2. – М.: Педагогика, 1982. – 504 с.
4. Леонтьев А.А. Основы психолингвистики. – 3-е изд. - СПб.: Лань, 2003. – 287 с.
5. Хомский Н. Язык и мышление / Пер. с англ. Б.Ю. Городецкого. – М.: Изд. МГУ, 1972. – 230 с.
6. Карманова М.В. Психологолингвистический аспект суггестивного воздействия сказок на сценарий жизни ребенка // Образование и наука. – 2015. – №6. https://doi.org/10.17748/2075-9908-2015-7-6/1-304-308. 8.
7. Седов К.Ф. Речевой онтогенез как объект изучения // Возрастное коммуникативное поведение. Сборник научных трудов. – Воронеж: Истоки, 2003. – 252 с.
8. Абраменкова В.В. Социальная психология детства: развитие отношений ребенка в детской субкультуре. – Воронеж: Издательство НПО «МОДЭК», 2000. – 416 с.
9. Hagoort P., Özyüreka A. Extending the Architecture of Language from a Multimodal Perspective // Topics in Cognitive Science. – 2025. – Т. 17, №4. – С. 877-887. https://doi.org/10.1111/tops.12728
10. Елина А.Н. Психолингвистическое моделирование концептов персонажей народных сказок: автореф. ... канд. филол. наук. – Кемерова, 2013. – 25 с.
11. Черниговская Т. Как научить мозг учиться. – М.: Издательство Лекторий «Прямая Речь», 2015. – 192 с.
12. Жансейітова С., Сүлеева Г., Мәшімбаева А. Қазақ ертегілерінің психолингвистикалық сипаты // ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы. – 2015. – №3 (155). – Б. 36-40.
13. Жумағулова А., Рамазан А. Балаларға арналған медиаөнімдер және тілдік орта // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2024. – №4(134). – Б. 62-73. https://doi.org/10.47526/2024-4/2664-0686.105
REFERENCES
1. Freid Z. Zhutkoe // V kn.: Hudozhnik i fantazirovanie [Creepy // In: The Artist and Fantasy]. – M.: Respublika, 1995. – S. 265-281. [in Russian]
2. Barlasuly T. Soz atasy – ertegі, Qurannan syr shertedі [The ancestor of the word is a fairy tale that tells from the Koran] // Qazaq adebietі. – 2000. – №39. – B. 22-29. [in Kazakh]
3. Vygotski L.S. Sobranie sochineni v 6 t.: T.2 [Collected works in 6 volumes: Vol. 2]. – M.: Pedagogika, 1982. – 504 s. [in Russian]
4. Leontiev A.A. Osnovy psiholingvistiki [Fundamentals of psycholinguistics]. – 3-e izd. – SPb.: Lan, 2003. – 287 s. [in Russian]
5. Homski N. Iazyk i myshlenie [Language and thinking] / Per. s angl. B.Iu. Gorodeckogo. – M.: Izd. MGU, 1972. – 230 s. [in Russian]
6. Karmanova M.V. Psihologolingvisticheski aspekt suggestivnogo vozdeistvia skazok na scenari zhizni rebenka [The psycholinguistic aspect of the suggestive effect of fairy tales on a child's life scenario] // Obrazovanie i nauka. – 2015. – №6. https://doi.org/10.17748/2075-9908-2015-7-6/1-304-308. 8. [in Russian]
7. Sedov K.F. Rechevoi ontogenez kak obiekt izuchenia [Speech ontogenesis as an object of study] // Vozrastnoe kommunikativnoe povedenie. Sbornik nauchnyh trudov. – Voronezh: Istoki, 2003. – 252 s. [in Russian]
8. Abramenkova V.V. Socialnaia psihologia detstva: razvitie otnosheni rebenka v detskoi subkulture [Social psychology of childhood: the development of a child's relationships in a child's subculture]. – Voronezh: Izdatelstvo NPO «MODEK», 2000. – 416 s. [in Russian]
9. Hagoort P., Özyüreka A. Extending the Architecture of Language from a Multimodal Perspective // Topics in Cognitive Science. – 2025. – T. 17, №4. – S. 877-887. https://doi.org/10.1111/tops.12728
10. Elina A.N. Psiholingvisticheskoe modelirovanie konceptov personazhei narodnyh skazok: avtoref. ... kand. filol. nauk [Psycholinguistic modeling of concepts of characters of folk tales: abstract]. – Kemerova, 2013. – 25 s. [in Russian]
11. Chernigovskaia T. Kak nauchit mozg uchitsia [How to teach the brain to learn]. – M.: Izdatelstvo Lektori «Priamaia Rech», 2015. – 192 s. [in Russian]
12. Zhanseiіtova S., Suleeva G., Mashіmbaeva A. Qazaq ertegіlerіnіn psiholingvistikalyq sipaty [Psycholinguistic character of Kazakh fairy tales] // QazUU habarshysy. Filologia seriasy. – 2015. – №3 (155). – B. 36-40. [in Kazakh]
13. Zhumagulova A., Ramazan A. Balalarga arnalgan mediaonіmder zhane tіldіk orta [Media products and language environment for children] // Iasaui universitetіnin habarshysy. – 2024. – №4(134). – B. 62-73. https://doi.org/10.47526/2024-4/2664-0686.105 [in Kazakh]
