Қазақ және түрік тілдерінің салыстырмалы грамматикасы: ұқсастықтары мен айырмашылықтары
Кілт сөздер:
түркі тілдері, агглютинативтік құрылым, тілдік айырмашылықтар, сөзжасам, септік категориялары, тілдік ұқсастықтар, салыстырмалы грамматика.Аңдатпа
Мақала қазақ және түрік тілдерінің грамматикасын кешенді түрде салыстыруға арналған. Зерттеу барысында қазақ және түрік тілдерінің фонетикалық, грамматикалық және синтаксистік айырмашылықтары мен ұқсастықтары жүйелі сипатталып, нақты мысалдармен дәлелденген. Салыстырмалы зерттеу барысында анықталған екі тілдегі агглютинативті құрылымдар, сөйлемнің базалық тәртіптері және сөз тудыру мен сөз түрлендіру тәсілдері, септік категориялары қазақ және түрік тілдерінің тарихи туыстығын айқындайды. Сонымен бірге, түрік тілінде байқалатын араб-парсы қабатының әсері, тілдегі кей дыбыстардың өзгеруі, одан әрі аналитикалық құрылымдардың жиі қолданысы түрік және қазақ тілдерінің даму жолындағы басты ерекшеліктерді көрсетеді. Мақала авторлары түрік және қазақ тілдерінің тарихи негіздері мен қазіргі кездегі қолданысында кездесетін грамматикалық құбылыстарды салыстыра келе, салыстырмалы зерттеудің түркітану ғылымындағы маңызын ғылыми түрде дәлелдей білген. Зерттеу аясында қол жеткізген ғылыми нәтижелер тілдік жүйелердің ортақ заңдылықтарын айқындауға, қазақ-түрік тілдік қатынастарын терең түсінуге мүмкіндік береді. Аталмыш талдаулар білім беру жүйесінде, аударматануда және түркі тілдерінің құрылымын оқытуда пайдалануға болатын практикалық тұжырымдар ұсынады. Сонымен қатар, түрік және қазақ тілдерінің өзара әсерін, тарихи сабақтастығын және мәдени байланысын тереңірек зерттеп ашуға негіз бола алады. Бұл ғылыми нәтижелер түркі әлеміндегі тілдік үрдістерді терең түсінуге көмектесе отырып, ғылыми жұмыстың құндылығын арттырады және дамуға жаңа бағыт берері сөзсіз.
Әдебиеттер тізімі
1. Кононов А.Н. Грамматика современного турецкого литературного языка. – М.: Наука, 1956. – 398 с.
2. Аманжолов С. Түркі филологиясына кіріспе. – Алматы: Санат, 1996. – 127 б.
3. Johanson L. The Turkic languages. – London: Routledge, 1998. – 567 p.
4. Балақаев М. Қазіргі қазақ тілі. – Алматы: Білім, 2006. – 239 б.
5. Жанпейісов Е. Қазақ тілінің грамматикасы. – Алматы: Білім, 2010. – 352 б.
6. Lewis G. Turkish Grammar. – 2nd Edition. – Oxford: Oxford University Press, 2000. – 638 p.
7. Konfilt J. Turkish Syntax. – London: Routledge, 1997. – 462 p.
8. Қайдар Ә. Түркі тануға кіріспе. – Алматы: Дайк-Пресс, 2003. – 286 б.
9. İlker A. Türk Dünyasında terim çalışmaları // Avrasya Terim Dergisi. – 2023. – №11(3). – S. 139-142.
10. Абдикарим Н., Махсут О., Ыскак Б. Қазақ тіліндегі синтаксистік тәсілмен жасалған терминдік тіркестер (жасанды интеллект саласының терминдері негізінде) // Tiltanym. – 2023. – №2(90). – Б. 3-13.
11. Мамаева Г. Түбі бір түркі терминдері // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің Хабаршысы. Филология сериясы. – 2019. – №3 (128). – Б. 129-136.
12. Semiz K., İbragımov Zh. Kazakh Türkçesı Güney Bölgesi Ağzında Ses Olayları // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2025. – №1(135). – Б. 57–72. https://doi.org/10.47526/2025-1/2664-0686.145
13. Ерғали С., Құрманбайұлы Ш. Қазақ және түрік тілдерінің салыстырмалы грамматикасы. – Алматы: Қазақ университеті, 2015. – 327 б.
REFERENCES
1. Kononov A.N. Grammatika sovremennogo tureckogo literaturnogo iazyka [Grammar of modern Turkish literary language]. – M.: Nauka, 1956. – 398 s. [in Russian]
2. Amanzholov S. Turkі filologiasyna kіrіspe [Introduction to Turkic Philology]. – Almaty: Sanat, 1996. – 127 b. [in Kazakh]
3. Johanson L. The Turkic languages. – London: Routledge, 1998. – 567 p.
4. Balaqaev M. Qazіrgі qazaq tіlі [Modern Kazakh language]. – Almaty: Bіlіm, 2006. – 239 b. [in Kazakh]
5. Zhanpeiіsov E. Qazaq tіlіnіn grammatikasy [Modern Kazakh language]. – Almaty: Bilim, 2010. – 352 b. [in Kazakh]
6. Lewis G. Turkish Grammar. 2nd Edition. – Oxford: Oxford University Press, 2000. – 638 p.
7. Konfilt J. Turkish Syntax. – London: Routledge, 1997. – 462 p.
8. Qaidar A. Turkі tanuga kіrіspe [Introduction to Turkic Studies]. – Almaty: Daik-Press, 2003. – 286 b. [in Kazakh]
9. İlker A. Türk Dünyasında terim çalışmaları [Term Studies in the Turkish World] // Avrasya Terim Dergisi. – 2023. – №11(3). – S. 139-142. [in Turkish]
10. Abdikarim N., Mahsut O., Yskak B. Qazaq tіlіndegі sintaksistіk tasіlmen zhasalgan termindіk tіrkester (zhasandy intellekt salasynyn terminderі negіzіnde) [Syntactic expressions in the Kazakh language (based on the terms of thefield of artificial intelligence)] // Tiltanym. – 2023. – №2(90). – B. 3-13. [in Kazakh]
11. Mamayeva G. Tubі bіr turkі terminderі [Turkic terms] // Bulletin of the L.N. Gumilyov Eurasian National University. Philology series. – 2019. – №3 (128). – B. 129-136. [in Kazakh]
12. Semiz K., İbragımov Zh. Kazakh Türkçesı Güney Bölgesi Ağzında Ses Olayları [Sound Events in the Southern Region of Kazakh Turkish Dialect] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2025. – №1(135). – B. 57–72. https://doi.org/10.47526/2025-1/2664-0686.145 [in Turkish]
13. Ergali S., Qurmanbaiuly Sh. Qazaq jane turik tilderinin salystyrmaly gramatikasy. – Almaty: Qazaq universiteti, 2015. – 327 b. [in Kazakh]
