Б. Момышұлы ұғымындағы «батырлық» концепті
Кілт сөздер:
концепт, ерлік, батырлық, мәдениет, лигвомәдениет.Аңдатпа
ХХ ғ. өзінің қиын-қыстау жолымен келіп, қазақ халқының асыл ұлдарын шыңдады. Осы кезеңде өмір сүрген ғасырдың үлкен азаматы – Батыр Б. Момышұлы болды. Мақаланың зерттеу мақсаты – қоғам дамуындағы «батырлық» концептісінің қалыптасуы, тіршілікте батырлықтың ұғым ретінде қалыптасуы мен дамуына талдау жасалады. Негізгі бағыты – адам санасындағы батырлық пен оған қарама-қарсы қорқақтық сияқты қарама-қарсы ұғымдардың қалыптасуына әсер еткен тарихи оқиғалар мен жағдаяттар, дастандар, ертегілермен адам санасының жаңарып, ертеден халқымыздың өмір сүру дағдысымен қалыптасқан рухани, мәдени, тілдік танымын концептологиялық тұрғыдан зерттеуге құрылады. Жұмыстың ғылыми және практикалық маңызы Б. Момышұлының сөз саптауына жетелейтін тіл мен мәдениет, халық өмірінің адам санасының жемісі – ұғымдар мен түсініктер туғызған концептілік ерекшеліктердің табиғатын ашуға жетелейді. Зерттеудің әдіснамасына талдау, саралау, қорытындылау әдістері негіз болды. Зерттеу жұмысының негізгі нәтижелері Б. Момышұлы шығармашылығындағы «батырлық» концептіне лингвомәдени талдау жасалынуымен танылады. Сонымен қатар концептінің қалыптасуы мен дамуына қосымша зерттеулер жүргізіледі. Жүргізілген зерттеу нәтижесінде Б. Момышұлының шығармашылығындағы концептілік сипатқа ие «батырлық» ұғымы жан-жақты қарастырылуы оның құндылығын арттырады. Батырдың көркем шығармаларынан «батырлық» концепті ізделеді. Зерттеу нәтижелерінің қорытындысы бойынша «Ғасыр феномені» болған Батырдың тілдік ерекшелігі айқындалады. Б. Момышұлы шығармаларындағы «батырлық» концепті алғаш рет қарастырылып отыр. Қорытындысында мақаланы семинарда, іздену жұмыстарында қолдануға болады.
Әдебиеттер тізімі
1. Гумбольдт В. Избранные труды по языкознанию. – М.: Прогресс, 1984. – 396 с.
2. Байтұрсынұлы А. Қазақ тіл білімінің мәселелері / Құраст: Ғ. Әнес. – А.: Абзал-Ай, 2013. – 640 б.
3. Сейдімбеков А. Күңгір-күңгір күмбездер. – Алматы: Жалын, 1981. – 238 б.
4. Толстой Н.И. Язык и народная культура: очерки по славянской мифологии и этнолингвистике. – М.: Индрик, 1995. – 512 с.
5. Қайдар Ә. Қазақтар ана тілі әлемінде. – Алматы: Дайк-Пресс, 2009. – 784 б.
6. Момышұлы Б. Қанмен жазылған кітап. – Алматы: Жазушы, 2010. – 336 б.
7. Кембаева А.Т., Жұбай О.С. Актуальность и область использования концепта «дух в пространстве языковой личности (по творчеству Ш. Муртазы) // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2024. – №2 (132). – Б.169–179.
8. Жуков В.Н. К.Г. Юнг: коллективное бессознательное, архетипы, культура // Образование и право. – 2022. – №3. – С. 311–325. https://doi.org/10.24412/2076-1503-2022-3-311-325
9. Sargsyan M., Madoyan A. Heroes and heroism: Realization of the heroic paradigm in Scottish folktales // English Studies in Albania. – 2021. – Vol. 12, №1. – P. 5–23.
10. Подлесная М.А., Шевченко О.К., Ильина И.В. Герои и героизм как репрезентации коллективной памяти // Вестник РУДН. Серия: Социология. – 2023. – Т. 23, №3. – С. 503–524. https://doi.org/10.22363/2313-2272-2023-23-3-503-524
11. Карасик В.И. Языковой круг: личность, концепты, дискурс. – Волгоград: Перемена, 2002. – 476 с.
REFERENCES
1. Gumboldt V. Izbrannye trudy po iazykoznaniu [Selected works on linguistics]. – M.: Progress, 1984. – 396 s. [in Russian]
2. Baitursynuly A. Qazaq tіl bіlіmіnіn maselelerі [Problems of Kazakh linguistics] / Qurast: G. Anes. – A.: Abzal-Ai, 2013. – 640 b. [in Kazakh]
3. Seidіmbekov A. Kungіr-kungіr kumbezder [The ringing of domes]. – Almaty: Zhalyn, 1981. – 238 b. [in Kazakh]
4. Tolstoi N.I. Iazyk i narodnaia kultura: ocherki po slavianskoi mifologii i etnolingvistike [Language and folk culture: essays on Slavic mythology and ethnolinguistics]. – M.: Indrik, 1995. – 512 s. [in Russian]
5. Qaidar A. Qazaqtar ana tіlі alemіnde [Kazakhs in the world of their native language]. – Almaty: Daik-Press, 2009. – 784 b. [in Kazakh]
6. Momyshuly B. Qanmen zhazylqan kіtap [A book written in blood]. – Almaty: Zhazushy, 2010. – 336 b. [in Kazakh]
7. Kembaeva A.T., Zhubai O.S. Aktualnost i oblast ispolzovania koncepta «duh v prostranstve iazykovoi lichnosti (po tvorchestvu Sh. Murtazy) [Actuality and application of the concept “the soul in the language of the people (on the creation of Sh. Murtazy)] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2024. – №2 (132). – B. 169–179. [in Russian]
8. Zhukov V.N. K.G. Iung: kollektivnoe bessoznatelnoe, arhetipy, kultura [K.G. Jung: the collective unconscious, archetypes, culture] // Obrazovanie i pravo. – 2022. – №3. – S. 311–325. [in Russian]
9. Sargsyan M., Madoyan A. Heroes and heroism: Realization of the heroic paradigm in Scottish folktales // English Studies in Albania. – 2021. – Vol. 12, №1. – P. 5–23.
10. Podlesnaia M.A., Shevchenko O.K., Ilina I.V. Geroi i geroizm kak reprezentacii kollektivnoi pamiati [Heroes and heroism as representations of collective memory] // Vestnik RUDN. Seria: Sociologia. – 2023. – T. 23, №3. – S. 503–524. https://doi.org/10.22363/2313-2272-2023-23-3-503-524 [in Russian]
11. Karasik V.I. Iazykovoi krug: lichnost, koncepty, diskurs [Language circle: personality, concepts, discourse]. – Volgograd: Peremena, 2002. – 476 s. [in Russian]
