Қазақ және түрік тілдеріндегі колоративті лексика
Кілт сөздер:
түркі тілдері, колоративті лексика, түр-түстер, қазақ тілі, түрік тілі, ахромат, атау.Аңдатпа
Түркі лексикасында ақ, қара, сары, көк, қызыл сияқты түстер тұрақты және кеңінен қолданылатын атаулар болып саналады. Тілдік объект тұрғысынан түр-түстің негізгі астары мен бояу ерекшеліктері ортақ бір ұғымдық өріске тоғысатыны анық. Түр-түстік атаулар – ұлттық діл мен таным-түсініктің айнасы, сондай-ақ тілдік қазынаның мазмұндық деңгейін айқындайтын басты көрсеткіш. Мақалада қазақ және түрік тілдеріндегі колоративтердің мағыналық ерекшеліктері мен олардың қалыптасуына әсер еткен мәдени факторлар сараланады. Теориялық бөлімде түс атауларының ұғымдық мазмұнына түсініктеме беріліп, колоративтердің халықтық танымдағы этнолингвистикалық сипаты мен мәдени кодтары қарастырылады. Қазақ және түрік тілдеріндегі колоративті лексикаға жататын түр-түстердің қолданыстағы ерекшеліктері мен ұқсастықтары талданады. Қазіргі түркі елдерінің тарихи топонимика атауларына қатысты түр-түстің ұқсастықтары мен ерекшеліктері айқындалады. Сонымен қатар, мақалада қазақ және түрік тілдеріндегі ақ және қара ахроматикалық лексемалары да қамтылады.
Мақалада қазақ және түрік тілдеріндегі түр-түс пен реңк зерттеулерінен басқа да түркі тілді деректерге шолу жасалады. Нәтижесінде, бұл зерттеу қазақ және түрік халықтарының мәдени-эстетикалық құндылықтарын саралап, табиғат пен болмысты қабылдау үдерісіндегі этнолингвистикалық өзгешеліктерді айқындауға септігін тигізеді. Жұмыстың әдістемелік негізін лексикалық талдау, деректерді топтастыру және қазақ пен түрік тілдеріндегі колоративтерді салыстырмалы-салғастырмалы тұрғыдан зерттеу тәсілдері құрайды.
Әдебиеттер тізімі
1. Otyzbay Zh. Türk kavram sisteminde renkler. – Ankara: SFN Yayınları, 2019. – 152 s.
2. Yıldırım E. Türk Kültüründe Renkler. – İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2022. – 207 s.
3. Хусаинова Г.Ж., Тлеубердиев Б.М., Тасполатов Б.Т. Семантический аспект цвета в корейском, казахском и английском языках // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2024. – №4(134). – Б. 128–145. https://doi.org/10.47526/2024-4/2664-0686.110
4. Тілегенова Г., Шүкенай Г., Демирай Е., Ертаева П. Қазақ-түрік тілдеріндегі көк түсінің танымдық сипаты // ҚазҰУ Хабаршысы. Филологиялық серия. – 2023. – №4 (192). – Б. 107-117.
5. Лауланбекова Р. Түр-түс компонентті күрделі аталымдардың танымдық сипаты: филол. ғыл. канд. ... дис. – Алматы, 2010. – 129 б.
6. Аитова Н. Қазақ тіліндегі түр-түс атауларының когнитивтік семантикасы: оқу құралы. – Ақтөбе: Қ. Жұбанов атындағы АқМУ, 2006. – 161 б.
7. Sakaoğlu S. Türk Toponimisi I: Giriş. – Ankara: Türk Dil Kurumu yayınları, 2001. – 780 s.
8. Сыздық Р. Тіл-ғұмыр: ғылыми мақалалар жинағы. – Алматы: А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты, 2018. – 344 б.
9. Қойшыбаев Е. Қазақстанның жер-су аттары сөздігі. – Алматы: Мектеп, 1985. – 256 б.
10. Әділов М.Е., Екижи М., Жиембай Б.С. Алакөл атауының этимологиясы: жаңаша көзқарастар мен топонимдік талдау аспектілері // Еуразия гуманитарлық институтының Хабаршысы. – 2025. – №2. – Б. 31–40.
11. Сагидуллиева С.С., Кемеңгер К.Р. Қазіргі қазақ поэзиясында түн мезгілі мен түстер палитрасының суреттелуі (Т.Әбдікәкімұлы өлеңдері негізінде) // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2024. –№3(133). – Б. 158–167. https://doi.org/10.47526/2024-3/2664-0686.82
REFERENCES
1. Otyzbay Zh. Türk kavram sisteminde renkler [Colors in the Turkish concept system]. – Ankara: SFN Yayınları, 2019. – 152 s. [in Turkish]
2. Yıldırım E. Türk Kültüründe Renkler [Colors In Turkish Culture]. – İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2022. – 207 s. [in Turkish]
3. Husainova G.Zh., Tleuberdiev B.M., Taspolatov B.T. Semanticheski aspekt cveta v koreiskom, kazahskom i angliskom iazykah // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2024. – №4(134). – B. 128–145. https://doi.org/10.47526/2024-4/2664-0686.110
4. Tіlegenova G., Shukenai G., Demirai E., Ertaeva P. Qazaq-turіk tіlderіndegі kok tusіnіn tanymdyq sipaty [Cognitive character of blue color in Kazakh-Turkish languages] // QazUU Habarshysy. Filologialyq seria. – 2023. – №4 (192). – B. 107-117. [in Kazakh]
5. Laulanbekova R. Tur-tus komponenttі kurdelі atalymdardyn tanymdyq sipaty: filol. gyl. kand. ... dis. [Cognitive character of complex names with a color-color component: dis.]. – Almaty, 2010. – 129 b. [in Kazakh]
6. Aitova N. Qazaq tіlіndegі tur-tus ataularynyn kognitivtіk semantikasy: oqu quraly [Cognitive semantics of color names in the Kazakh language: a manual]. – Aqtobe: Q. Zhubanov atyndagy AqMU, 2006. – 161 b. [in Kazakh]
7. Sakaoğlu S. Türk Toponimisi I: Giriş [Turkish Toponymy I: Introduction]. – Ankara: Türk Dil Kurumu yayınları, 2001. – 780 s. [in Turkish]
8. Syzdyq R. Tіl-gumyr: gylymi maqalalar zhinagy [Language-Life: collection of scientific articles]. – Almaty: A. Baitursynuly atyndagy Tіl bіlіmі instituty, 2018. – 344 b. [in Kazakh]
9. Qoishybaev E. Qazaqstannyn zher-su attary sozdіgі [Dictionary of land and water names of Kazakhstan]. – Almaty: Mektep, 1985. – 256 b. [in Kazakh]
10. Adіlov M.E., Ekizhi M., Zhiembai B.S. Alakol atauynyn etimologiasy: zhanasha kozqarastar men toponimdіk taldau aspektіlerі [Алакөл атауының этимологиясы: топонимикалық талдаудың жаңа тәсілдері мен аспектілері] // Eurazia gumanitarlyq institutynyn Habarshysy. – 2025. – №2. – B. 31–40. [in Kazakh]
11. Sagidullieva S.S., Kemenger K.R. Qazіrgі qazaq poeziasynda tun mezgіlі men tuster palitrasynyn suretteluі (T.Abdіkakіmuly olenderі negіzіnde) [Description of the time of night and color palette in modern Kazakh poetry (based on the poems of T. Abdikakimuly)] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2024. –№3(133). – B. 158–167. https://doi.org/10.47526/2024-3/2664-0686.82 [in Kazakh]
