Kazak ve Türk Dillerinde Renklendirme Söz Varlığı
DOI:
https://doi.org/10.47526/2026-1/3107-3085.09Anahtar Kelimeler:
turkic languages, colorative lexicon, color terms, Kazakh language, Turkish language, achromatic, designation.Özet
Türk dilleri söz varlığında beyaz, siyah, sarı, mavi ve kırmızı gibi renkler, kalıcı ve yaygın kullanıma sahip temel adlandırmalar olarak kabul edilmektedir. Dilbilimsel açıdan değerlendirildiğinde, renklerin temel anlam tonları ve kromatik özelliklerinin ortak bir kavramsal alan içerisinde birleştiği görülmektedir. Renk bildiren sözcükler, ulusal zihniyetin ve bilişsel dünya görüşünün bir yansıması olarak, dil hazinesinin anlamsal zenginliğini gösteren temel unsurlardan biridir.
Bu araştırmanın amacı, Kazakça ve Türkçedeki renk bildiren sözcüklerin anlamsal özelliklerini ve bu sözcüklerin oluşumunu etkileyen kültürel unsurları incelemektir. Çalışmanın kuramsal bölümünde renk adlarının kavramsal niteliği açıklanmakta; halkın algısında renk bildiren sözcüklerin etnolinguistik özellikleri ve kültürel kodları ele alınmaktadır.
Araştırmada ayrıca Kazakça ve Türkçedeki renk adlarının kullanımındaki pratik anlam farklılıkları ve benzerlikleri incelenmektedir. Bunun yanı sıra, günümüz Türk devletlerinin tarihî toponimisinde renklerle ilişkili adlandırmaların benzer ve farklı yönleri ortaya konulmaktadır. Makalede her iki dildeki akromatik renk bildiren “beyaz” ve “siyah” sözcükleri de kapsamlı biçimde değerlendirilmektedir.
Kazakça ve Türkçede renk ve ton kavramlarının incelenmesinin yanı sıra, diğer Türk dillerine ait kaynaklardan elde edilen veriler de araştırmaya dâhil edilmiştir. Araştırma sonucunda, Kazak ve Türk halklarının kültürel ve estetik değerlerinin değerlendirilmesine katkı sağlanmış; doğa ve gerçekliğin algılanmasındaki etnolinguistik farklılıklar açıklığa kavuşturulmuştur.
Çalışmanın metodolojik temelini sözlükbilimsel analiz, verilerin sınıflandırılması ve Kazakça ile Türkçedeki renk bildiren sözcüklerin karşılaştırmalı-karşıtsal yöntemiyle incelenmesi oluşturmaktadır.
Referanslar
1. Otyzbay Zh. Türk kavram sisteminde renkler. – Ankara: SFN Yayınları, 2019. – 152 s.
2. Yıldırım E. Türk Kültüründe Renkler. – İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2022. – 207 s.
3. Хусаинова Г.Ж., Тлеубердиев Б.М., Тасполатов Б.Т. Семантический аспект цвета в корейском, казахском и английском языках // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2024. – №4(134). – Б. 128–145. https://doi.org/10.47526/2024-4/2664-0686.110
4. Тілегенова Г., Шүкенай Г., Демирай Е., Ертаева П. Қазақ-түрік тілдеріндегі көк түсінің танымдық сипаты // ҚазҰУ Хабаршысы. Филологиялық серия. – 2023. – №4 (192). – Б. 107-117.
5. Лауланбекова Р. Түр-түс компонентті күрделі аталымдардың танымдық сипаты: филол. ғыл. канд. ... дис. – Алматы, 2010. – 129 б.
6. Аитова Н. Қазақ тіліндегі түр-түс атауларының когнитивтік семантикасы: оқу құралы. – Ақтөбе: Қ. Жұбанов атындағы АқМУ, 2006. – 161 б.
7. Sakaoğlu S. Türk Toponimisi I: Giriş. – Ankara: Türk Dil Kurumu yayınları, 2001. – 780 s.
8. Сыздық Р. Тіл-ғұмыр: ғылыми мақалалар жинағы. – Алматы: А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты, 2018. – 344 б.
9. Қойшыбаев Е. Қазақстанның жер-су аттары сөздігі. – Алматы: Мектеп, 1985. – 256 б.
10. Әділов М.Е., Екижи М., Жиембай Б.С. Алакөл атауының этимологиясы: жаңаша көзқарастар мен топонимдік талдау аспектілері // Еуразия гуманитарлық институтының Хабаршысы. – 2025. – №2. – Б. 31–40.
11. Сагидуллиева С.С., Кемеңгер К.Р. Қазіргі қазақ поэзиясында түн мезгілі мен түстер палитрасының суреттелуі (Т.Әбдікәкімұлы өлеңдері негізінде) // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2024. –№3(133). – Б. 158–167. https://doi.org/10.47526/2024-3/2664-0686.82
REFERENCES
1. Otyzbay Zh. Türk kavram sisteminde renkler [Colors in the Turkish concept system]. – Ankara: SFN Yayınları, 2019. – 152 s. [in Turkish]
2. Yıldırım E. Türk Kültüründe Renkler [Colors In Turkish Culture]. – İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2022. – 207 s. [in Turkish]
3. Husainova G.Zh., Tleuberdiev B.M., Taspolatov B.T. Semanticheski aspekt cveta v koreiskom, kazahskom i angliskom iazykah // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2024. – №4(134). – B. 128–145. https://doi.org/10.47526/2024-4/2664-0686.110
4. Tіlegenova G., Shukenai G., Demirai E., Ertaeva P. Qazaq-turіk tіlderіndegі kok tusіnіn tanymdyq sipaty [Cognitive character of blue color in Kazakh-Turkish languages] // QazUU Habarshysy. Filologialyq seria. – 2023. – №4 (192). – B. 107-117. [in Kazakh]
5. Laulanbekova R. Tur-tus komponenttі kurdelі atalymdardyn tanymdyq sipaty: filol. gyl. kand. ... dis. [Cognitive character of complex names with a color-color component: dis.]. – Almaty, 2010. – 129 b. [in Kazakh]
6. Aitova N. Qazaq tіlіndegі tur-tus ataularynyn kognitivtіk semantikasy: oqu quraly [Cognitive semantics of color names in the Kazakh language: a manual]. – Aqtobe: Q. Zhubanov atyndagy AqMU, 2006. – 161 b. [in Kazakh]
7. Sakaoğlu S. Türk Toponimisi I: Giriş [Turkish Toponymy I: Introduction]. – Ankara: Türk Dil Kurumu yayınları, 2001. – 780 s. [in Turkish]
8. Syzdyq R. Tіl-gumyr: gylymi maqalalar zhinagy [Language-Life: collection of scientific articles]. – Almaty: A. Baitursynuly atyndagy Tіl bіlіmі instituty, 2018. – 344 b. [in Kazakh]
9. Qoishybaev E. Qazaqstannyn zher-su attary sozdіgі [Dictionary of land and water names of Kazakhstan]. – Almaty: Mektep, 1985. – 256 b. [in Kazakh]
10. Adіlov M.E., Ekizhi M., Zhiembai B.S. Alakol atauynyn etimologiasy: zhanasha kozqarastar men toponimdіk taldau aspektіlerі [Алакөл атауының этимологиясы: топонимикалық талдаудың жаңа тәсілдері мен аспектілері] // Eurazia gumanitarlyq institutynyn Habarshysy. – 2025. – №2. – B. 31–40. [in Kazakh]
11. Sagidullieva S.S., Kemenger K.R. Qazіrgі qazaq poeziasynda tun mezgіlі men tuster palitrasynyn suretteluі (T.Abdіkakіmuly olenderі negіzіnde) [Description of the time of night and color palette in modern Kazakh poetry (based on the poems of T. Abdikakimuly)] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2024. –№3(133). – B. 158–167. https://doi.org/10.47526/2024-3/2664-0686.82 [in Kazakh]
