Идеологема саяси медиа дискурстағы лингвокогнитивтік құбылыс ретінде: британдық және қазақ баспасөзінің салыстырмалы талдауы
Кілт сөздер:
идеологема, саяси медиадискурс, когнитивтік метафора, легитимация стратегиясы, сыни дискурстық талдау, ұлттық бірегейлік.Аңдатпа
Мақала ағылшын және қазақ тілді баспасөз материалдары негізінде саяси медиадискурс құрылымындағы идеологтардың лингвокогнитивті және дискурсивті талдауына арналған. Зерттеудің өзектілігі бұқаралық ақпарат құралдарының қоғамдық сананы қалыптастырудағы және жаһандық ақпараттық поляризация жағдайында идеологиялық көзқарастарды бейнелеудегі рөлінің артуымен анықталады. Талдау объектісі Ұлыбритания мен Қазақстанның саяси медиадискурсы; ал зерттеу пәні қоғамның когнитивтік модельдері мен құндылық бағдарларын көрсететін тұжырымдамалық және прагматикалық бірліктер ретіндегі идеологемалар болады. Зерттеудің мақсаты – әртүрлі ұлттық медиа контекстердегі идеологтардың когнитивті, фреймингтік, метафоралық және аксиологиялық бейнелеу механизмдерін анықтау, сондай-ақ оларды заңдастыру және эмоционалды таңбалау стратегияларын салыстыру.
Әдістемелік базаға когнитивті-дискурсивті талдау, сыни дискурсивті талдау (CDA) және Корпус лингвистикасының әдістері кіреді. Зерттеудің эмпирикалық материалына 2023-2024 жылдар кезеңінде жетекші британдық және қазақстандық басылымдардан іріктелген 100 газет мақаласынан тұратын корпус кіреді. Талдау риторикалық және когнитивті стратегиялардағы айтарлықтай айырмашылықтарды анықтады: ағылшын тіліндегі дискурста сыни дәлелдер мен институционалдық оппозиция басым, ал қазақ тіліндегі дискурста ұжымдық сәйкестік, үкіметтік бастамаларды сакрализациялау және оң жұмылдыру басым. Тұжырымдамалық схемаларда, тақырыптық доминанттарда, заңдастыру түрлерінде және медиа мәтіндердің эмоционалды-бағалау фонында айырмашылықтар анықталды.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы когнитивті және сыни-дискурсивті тәсілдердің жиынтығына негізделген мәдениетаралық тұрғыдан идеологемаларды талдаудың интегративті моделін жасау болып отыр. Зерттеудің теориялық маңыздылығы идеологтардың саяси мағынада тұжырымдамалау және навигация құралдары ретіндегі рөлін нақтылауда жатыр. Практикалық маңыздылығы алынған нәтижелердің медиа дискурсты талдауға, мәдениетаралық коммуникацияны зерттеуге, сондай-ақ сыни ойлау мен медиа сауаттылықты дамытуға қолданылуымен анықталады.
Әдебиеттер тізімі
1. Караулов Ю.Н. Русский язык и языковая личность. – 6-е изд. – М.: Наука, 2010. – 270 с.
2. Красных В.В. Этнопсихолингвистика и лингвокультурология. – М.: Гнозис, 2001. – 284 с.
3. Бабушкин А.П. Типы концептов в лексике и фразеологии. – Воронеж: Изд-во Воронежского ун-та, 1996. – 81 с.
4. Charteris-Black J. Politicians and Rhetoric: The Persuasive Power of Metaphor. – 2nd ed. – Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2011. – 303 p.
5. Kövecses Z. Metaphor and Culture. – Cambridge: Cambridge University Press, 2020. – 240 p.
6. Musolff A. Political Metaphor Analysis: Discourse and Scenarios. – London: Bloomsbury, 2016. – 224 p.
7. Van Dijk T.A. Discourse and Knowledge: A Sociocognitive Approach. – Cambridge: Cambridge University Press, 2021. – 422 p.
8. Wodak R. The Politics of Fear: What Right-Wing Populist Discourses Mean. – 2nd ed. – London: SAGE Publications, 2020. – 304 p.
9. Fairclough N. Language and Power. – 3rd ed. – London: Routledge, 2015. – 272 p.
10. Goffman E. Frame Analysis: An Essay on the Organization of Experience. – Cambridge, MA: Harvard University Press, 1974. – 586 p.
11. Chilton P. Analysing Political Discourse: Theory and Practice. – London: Routledge, 2004. – 240 p.
12. Сыздыкова А.Ж. Лингвистические механизмы репрезентации ценностей в казахской прессе. – Нур-Султан: Изд-во ЕНУ, 2021. – 200 с.
13. Искакова С. Национальная идентичность в казахстанском медиадискурсе: когнитивный подход. – Караганда: Университет Болашак, 2022. – 180 с.
14. Мусабаева М.Ш. Идеологические маркеры в казахском политическом медиадискурсе. – Алматы: КазНУ, 2020. – 210 с.
15. Fauconnier G., Turner M. The Way We Think: Conceptual Blending and the Mind’s Hidden Complexities. – New York: Basic Books, 2002. – 464 p.
16. Fillmore C.J. Frame Semantics // In: Linguistic Society of Korea (ed.). Linguistics in the Morning Calm. – Seoul: Hanshin, 1982. – P. 111–137.
17. Lakoff G., Johnson M. Metaphors We Live By. – 2nd ed. – Chicago: University of Chicago Press, 2003. – 256 p.
18. Kövecses Z. Where Metaphors Come From: Reconsidering Context in Metaphor. – Oxford: Oxford University Press, 2015. – 248 p.
19. Hart C. Cognitive Linguistics in Critical Discourse Analysis: Application and Implications. – London: Bloomsbury, 2020. – 256 p.
REFERENCES
1. Karaulov Iu.N. Russki iazyk i iazykovaia lichnost [The Russian Language and Language Personality]. – 6-e izd. – M.: Nauka, 2010. – 270 s. [in Russian]
2. Krasnykh V.V. Etnopsikholingvistika i lingvokulturologia [Ethnopsycholinguistics and Linguoculturology]. – M.: Gnozis, 2001. – 284 s. [in Russian]
3. Babushkin A.P. Tipy konceptov v leksike i frazeologii [Types of Concepts in Vocabulary and Phraseology]. – Voronezh: Voronezh State University Press, 1996. – 81 s. [in Russian]
4. Charteris-Black J. Politicians and Rhetoric: The Persuasive Power of Metaphor. – 2nd ed. – Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2011. – 303 p.
5. Kövecses Z. Metaphor and Culture. – Cambridge: Cambridge University Press, 2020. – 240 p.
6. Musolff A. Political Metaphor Analysis: Discourse and Scenarios. – London: Bloomsbury, 2016. – 224 p.
7. Van Dijk T.A. Discourse and Knowledge: A Sociocognitive Approach. – Cambridge: Cambridge University Press, 2021. – 422 p.
8. Wodak R. The Politics of Fear: What Right-Wing Populist Discourses Mean. – 2nd ed. – London: SAGE Publications, 2020. – 304 p.
9. Fairclough N. Language and Power. – 3rd ed. – London: Routledge, 2015. – 272 p.
10. Goffman E. Frame Analysis: An Essay on the Organization of Experience. – Cambridge, MA: Harvard University Press, 1974. – 586 p.
11. Chilton P. Analysing Political Discourse: Theory and Practice. – London: Routledge, 2004. – 240 p.
12. Syzdykova A.Zh. Lingvisticheskie mekhanizmy reprezentacii cennostei v kazahskoi presse [Linguistic Mechanisms for the Representation of Values in the Kazakh Press]. – Nur-Sultan: ENU Press, 2021. – 200 p. [in Russian]
13. Iskakova S. Nacionalnaia identichnost v kazakhstanskom mediadiskurse: kognitivnyi podhod [National Identity in Kazakhstani Media Discourse: A Cognitive Approach]. – Karaganda: Bolashaq University, 2022. – 180 p. [in Russian]
14. Musabaeva M.Sh. Ideologicheskie markery v kazakhskom politicheskom mediadiskurse [Ideological Markers in Kazakh Political Media Discourse]. – Almaty: KazNU, 2020. – 210 p. [in Russian]
15. Fauconnier G., Turner M. The Way We Think: Conceptual Blending and the Mind’s Hidden Complexities. – New York: Basic Books, 2002. – 464 p.
16. Fillmore C.J. Frame Semantics // In: Linguistic Society of Korea (ed.). Linguistics in the Morning Calm. – Seoul: Hanshin, 1982. – P. 111–137.
17. Lakoff G., Johnson M. Metaphors We Live By. – 2nd ed. – Chicago: University of Chicago Press, 2003. – 256 p.
18. Kövecses Z. Where Metaphors Come From: Reconsidering Context in Metaphor. – Oxford: Oxford University Press, 2015. – 248 p.
19. Hart C. Cognitive Linguistics in Critical Discourse Analysis: Application and Implications. – London: Bloomsbury, 2020. – 256 p.
