Қазақ әдебиеттануындағы эссе жанрының теориялық бағдары және экосын
Кілт сөздер:
эссеистика, экосын, авторлық интерпретация, коммуникативтік стратегия, дискурс.Аңдатпа
Мақалада әдебиеттанудағы эссе жанры жан-жақты қарастырылады. Эссе – публицистика, көркем әдебиет салаларының тоғысында анықталатын гибрид жанр. Көркем әдебиеттегі өзге жанрлардан эссе композициялық еркіндігімен, авторлық интерпретацияның мол кездесуімен ерекшеленеді. Зерттеудің мақсаты – табиғат пен адам, экология тақырыптарындағы эсселерді талдау. Аталған мақсатқа жету үшін эссенің жанр ретінде анықталуы, белгілері теориялық аспектіде сараланып, авторлық интерпретация әдеби, көркемдік, эстетикалық сипаттарымен қарастырылды. Зерттеу барысында әлем әдебиетінде эссенің жанр ретінде қалыптасуы, дамуы жайлы теориялық зерттеулер талдана келе, гибрид жанр екені анықталды. Бүгінгі қазақ әдебиетінің тенденциясында, прагматикалық сатыда қарыштап дамып келе жатқан саланың бірі – эссе жанры. Осыған сәйкес зерттеуімізде табиғат пен адам, экология мәселелерін көтерген эсселер қарастырылып, ондағы авторлық позиция коммуникативтік стратегия аясында анықталды. Нәтижесінде қазақ әдебиетінде экология тақырыбын қамтитын эссе авторлық интерпретацияға сәйкес жүзеге асып, қоғамдық мәселенің назардан тыс қалмайтынын көрсетеді. Зерттеудің құндылығы – қазақ әдебиеттануындағы эссе жанрының қоғамдағы өзекті мәселелермен байланыста анықталуы болып отыр. Мәдени құбылыс ретінде эссе жанры экологиялық тақырыптарды экосын аспектісінде талдап, авторлық пайымдаудың нәтижесі ретінде танылады.
Әдебиеттер тізімі
1. Зинченко В.Г., Григорьевич З.В., Кирнозе З.И. Литература и методы ее изучения. Системно-синергетический подход: учебное пособие. – М.: Флинта, 2017. – 274 с.
2. Scholes R., Klaus C.H. Comley N.R. Elements of literature: Essay, Fiction, Poetry, Drama, Film. 4th edition. – Oxford University Press, 1991. – 1632 p.
3. Donald D. Varieties of the essay. Traditional and modern. – Belmont Calif, 1968.
4. Сұлтанғалиева Р.Б., Мусина Ж.Ғ., Емранова Ж.М. Қазіргі қазақ әдебиетіндегі эссе жанрының дамуы мен роман жанрына кірігу үдерісі (Қ. Ысқақтың «Келмес күндер елесі» роман-эссесі негізінде) // БҚМУ Хабаршысы. – 2017. – №2. – Б. 259-266.
5. Әдебиеттану терминдер сөздігі / Құраст.: З. Ахметов, Т. Шаңбаев. – Алматы: Ана тілі, 1996. – 234 б.
6. Шортанбай Ш.А. Қ. Ысқақтың «Келмес күндер елесі» роман-эссесіндегі қаламгерлер бейнесі және авторлық ұстаным // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2023. – №1(127). – Б. 108-119. https://doi.org/10.47526/2023-1/2664-0686.09
7. Ісімақова А.С. Тәуелсіздік кезеңіндегі әдебиеттану: (Әдеби мақалалар): монография. – Алматы: «Каратау КБ» ЖШС: «Дәстүр», 2016. – 384 б.
8. Болотнова Н.С. Поэтический текст как форма репрезентации гиперконцепта // Язык и общество в синхронии и диахронии: Труды и материалы Международной конференции, посвящённой 80-летию со дня рождения проф. Л.И. Баранниковой. – Саратов: Научная книга, 2005. – С. 346-352.
9. Lemmer E. Ecocriticism // Journal of Literary Studies. – 2007. – Vol. 23, №4. – P. 223-227. https://doi.org/10.1080/02564710701568097
10. Руженцева Н.Б. Прагматическая и речевая организация русского литературно-критического эссе XX века: дис. ... док. филол. наук. – Екатеринбург, 2001. – 312 с.
11. Ысқақұлы Д. Сын жанрлары: оқу құралы. – Алматы: Санат, 1999. – 321 б.
12. Қабдолов З. Шығармалары. Т.5. Ғылыми зерттеулер. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2013. – 320 б.
13. Кекілбайұлы Ә. Шығармаларының жиырма томдық жинағы. 13-том. Мейір сөз. – Алматы: Жазушы, 2011. – 400 б.
14. Медетбек Т. Шығармалары. 7 томдық. 7-том. – Алматы: Керемет медиа, 2020. – 320 б.
15. Аралдың ақжал толқыны (Жазушы Қуаныш Жиенбайдың шығармашылық портреті туралы мақалалар жинағы) // Құраст.: Ш. Әбдікәрімов, Б. Омарұлы. – Алматы: «Қоғам» баспасы, 2022. – 288 б.
16. Кемелбаева А. Сөз хикмет: Эсселер, мақалалар, сұхбаттар. – Алматы: «Каратау КБ» ЖШС: «Дәстүр», 2016. – 384 б.
17. Эпштейн М.Н. Парадоксы новизны. О литературном развитии. – М.: Сов. писатель, 1988. – 417 с.
REFERENCES
1. Zinchenko V.G., Grigorievich Z.V., Kirnoze Z.I. Literatura i metody ee izuchenia. Sistemno-sinergeticheski podhod: uchebnoe posobie [Literature and methods of its study. The system-synergetic approach: a textbook]. – M.: Flinta, 2017. – 274 s. [in Russian]
2. Scholes R., Klaus C.H. Comley N.R. Elements of literature: Essay, Fiction, Poetry, Drama, Film. 4th edition. – Oxford University Press, 1991. – 1632 p.
3. Donald D. Varieties of the essay. Traditional and modern. – Belmont Calif, 1968.
4. Sultangalieva R.B., Musina Zh.G., Emranova Zh.M. Qazіrgі qazaq adebietіndegі esse zhanrynyn damuy men roman zhanryna kіrіgu uderіsі (Q. Ysqaqtyn «Kelmes kunder elesі» roman-essesі negіzіnde) [The process of development of the essay genre and integration into the novel genre in modern Kazakh literature (based on the novel-essay by K. Iskak “The illusion of Non-coming days”)] // BQMU Habarshysy. – 2017. – №2. – B. 259-266. [in Kazakh]
5. Adebiettanu terminder sozdіgі [Dictionary of literary studies terms] / Qurast.: Z. Ahmetov, T. Shanbaev. – Almaty: Ana tіlі, 1996. – 234 b. [in Kazakh]
6. Shortanbai Sh.A. Q. Ysqaqtyn «Kelmes kunder elesі» roman-essesіndegі qalamgerler beinesі zhane avtorlyq ustanym [The image of writers and the author's position in the novel-essay by K. Iskak “The illusion of Non-coming days”] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2023. – №1(127). – B. 108-119. https://doi.org/10.47526/2023-1/2664-0686.09 [in Kazakh]
7. Іsіmaqova A.S. Tauelsіzdіk kezenіndegі adebiettanu: (Adebi maqalalar): monografia [Literary Studies in the period of Independence: (Literary articles): monograph]. – Almaty: «Karatau KB» JShS: «Dastur», 2016. – 384 b. [in Kazakh]
8. Bolotnova N.S. Poeticheski tekst kak forma reprezentacii giperkoncepta [Poetic text as a form of hyperconcept representation] // Iazyk i obshestvo v sinhronii i diahronii: Trudy i materialy Mezhdunarodnoi konferencii, posviashionnoi 80-letiu so dnia rozhdenia prof. L.I. Barannikovoi. – Saratov: Nauchnaia kniga, 2005. – S. 346-352. [in Russian]
9. Lemmer E. Ecocriticism // Journal of Literary Studies. – 2007. – Vol. 23, №4. – P. 223-227. https://doi.org/10.1080/02564710701568097
10. Ruzhenceva N.B. Pragmaticheskaia i rechevaia organizacia russkogo literaturno-kriticheskogo esse XX veka: dis. ... dok. filol. nauk [The pragmatic and speech organization of the Russian literary and critical essay of the XX century: dis.]. – Ekaterinburg, 2001. – 312 s. [in Russian]
11. Ysqaquly D. Syn zhanrlary: oqu quraly [Genres of criticism: training manual]. – Almaty: Sanat, 1999. – 321 b. [in Kazakh]
12. Qabdolov Z. Shygarmalary. T.5. Gylymi zertteuler [Works. T. 5. Scientific Research]. – Almaty: Qazaq enciklopediasy, 2013. – 320 b. [in Kazakh]
13. Kekіlbaiuly A. Shygarmalarynyn zhiyrma tomdyq zhinagy. 13-tom. Meiіr soz [A twenty-volume collection of his works. Volume 13. The Merciful Word]. – Almaty: Zhazushy, 2011. – 400 b. [in Kazakh]
14. Medetbek T. Shygarmalary. 7 tomdyq. 7-tom [Works. In 7 volumes. Volume 7]. – Almaty: Keremet media, 2020. – 320 b. [in Kazakh]
15. Araldyn aqzhal tolqyny (Zhazushy Quanysh Zhienbaidyn shygarmashylyq portretі turaly maqalalar zhinagy) [The white-haired wave of the island (a collection of articles about the creative portrait of the writer Kuanysh Zhienbai)] // Qurast.: Sh. Abdіkarіmov, B. Omaruly. – Almaty: «Qogam» baspasy, 2022. – 288 b. [in Kazakh]
16. Kemelbaeva A. Soz hikmet: esseler, maqalalar, suhbattar [Word wisdom: essays, articles, interviews]. – Almaty: «Karatau KB» ZhShS: «Dastur», 2016. – 384 b. [in Kazakh]
17. Epshtein M.N. Paradoksy novizny. O literaturnom razvitii [Paradoxes of novelty. About literary development]. – M.: Sov. pisatel, 1988. – 417 s. [in Russian]
