Тони Моррисонның «Самые голубые глаза» («Ең тұнық көздер») романындағы мәдени жарақат пен бірегейлік мәселесі
Кілт сөздер:
мәдени жарақат, бірегейлік, кемсіту, афроамерикалық, маргиналдылық.Аңдатпа
Мақалада 1993 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты Т. Моррисонның «Ең тұнық көздер» романындағы көркемдік және идеялық мәселелер мәдени жарақат теориясы мен бірегейлік тұжырымдамасы аясында қарастырылады. Автор зерттеу нысаны ретінде жарақат ұғымына, оның көрініс табу тәсілдеріне және нарратив арқылы еңсерілу жолдарына назар аударады. Әдебиеттерге жасалған шолу қазіргі әдебиеттануда мәдени жарақат теориясы мен бірегейлік мәселесінің зерттелу деңгейін айқындауға мүмкіндік береді. Талдау нысаны ретінде басты кейіпкердің бейнесі мен оның бастан кешкен тұлғалық дағдарысы алынады. Көркем мәтінді талдау барысында травматикалық тәжірибені бейнелеу тәсілдері мен оның адамның тұлғалық тұтастығына тигізетін әсеріне ерекше көңіл бөлінеді. Мақаладағы талдау 1960–1970 жылдардағы афроамерикалық әдебиеттің даму кезеңі, яғни азаматтық құқықтар қозғалысының шарықтау дәуірі контексінде жүзеге асырылады. Зерттеу мазмұны мәдени жарақат теориясы аясындағы өзекті мәселелерді айқындауға және бұрын кемсітілген маргиналды әлеуметтік топтардың бірегейлік проблемасын өзектендіруге бағытталған. Мақалада қарастырылған тұжырымдар тек әдебиеттану саласында ғана емес, сондай-ақ әлеуметтану, психология және пәнаралық зерттеулерде жеке және ұжымдық жарақатты зерделеуде де қолданыс таба алады.
Әдебиеттер тізімі
1. Моррисон Т. Самые голубые глаза. – М.: Эксмо, 2023. – 352 с.
2. Neal A. National Trauma and Collective Memory: Major Events in the American Century. – Armonk, NY: Sharpe, 1998. – 224 р.
3. Карут К. Травма, время и история // В кн.: Травма: Пункты. – М.: Новое литературное обозрение, 2009. – С. 561–581.
4. Smelser N. J. et al. Psychological trauma and cultural trauma // Cultural trauma and collective identity. – 2004. – Т. 4. – P. 31-59.
5. Eyerman R. Cultural trauma: Slavery and the formation of African American identity. – Cambridge University Press, 2001. – 300 p.
6. Hall S. Cultural Identity and Diaspora // Framework. – 1989. – №36. – Р. 222–237.
7. Alexander C.J. Toward a Theory of Cultural Trauma // Cultural Trauma and Collective Identity. – 2004. Ch. 1. – Р. 1–31.
8. Бегманова Б.С. Қазіргі қазақ лирикасындағы ұлттық құндылықтар көрінісі // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2025. – №1 (135). – Б. 125–135. https://doi.org/10.47526/2025-1/2664-0686.150
9. Кембаева А.Т., Жұбай О.С., Екер С. Шерхан Мұртаза шығармашылығындағы көркем және публицистикалық дискурстағы ұлттық діл көрінісі // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2025. – №1 (135). – Б. 185–197. https://doi.org/10.47526/2025-1/2664-0686.155
10. Маткеримова Р.А., Калиева А.К., Хабибулла А. «Человек без имени»: геопоэтика и кризис идентичности в повести Николая Веревочкина // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2025. – №3 (137). – С. 208–218. https://doi.org/10.47526/2025-3/2664-0686.245
11. Крупко И.В., Әшімова С.А. 1960 жылдардағы Олжас Сүлейменов шығармашылығындағы қазақтардың көшпелілер мәдениетінің тарихи маңызын қайта жандандыру арқылы мәдениеттің жетіспеушілігін жою // Вестник Карагандинского университета. Серия «История. Философия». –2022. – № 4(108). – С. 98–109. https://doi.org/10.31489/2022HPh4/98-109
12. Айтенова А.А., Қайратұлы С. «Мәдени жарақат» – әлеуметтік өзгерістерді зерттеу тәсілі // Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ Хабаршысы. Философия, мәдениеттану, саясаттану сериясы. – 2022. – №2 (80). – Б. 79–91. https://doi.org/10.26577/jpcp.2022.v80.i2.08
13. Ержан З.М., Масалимова А.Р. Теория травмы: траектории эмпирических исследований // Вестник Казахского национального университета им. Аль-Фараби. Серия: Философия, Культурология, Политология. – 2024. – №1 (87). – С. 24–33. https://doi.org/10.26577/jpcp.2024.v.87.i1.03
14. Демесинова Л.М., Әубәкір Ж.М. Абайдың «толық адам» ілімі жарақат зерттеулері негізінде // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің хабаршысы. Филология сериясы. – 2025. – №3 (152). – Б. 167–180. https://doi.org/10.32523/2616-678X-2025-152-3-167-180
15. Iyasere O.S., Iyasere W.M. Career, Life, and Influence on Toni Morrison // In: Critical Insights Toni Morrison. Editors Solomon O. Iyasere and Marla W. Iyasere. – California: Published by Salem Press, 2010. – Р. 3–9. [Еlectronic resource]. URL: https://vdoc.pub/documents/toni-morrison-5isfibt8s8q0 (date of access 12.09.2024)
16. Page Ph. Morrison’s Novels as Texts, Not Works // In: Critical Insights Toni Morrison. Editors Solomon O. Iyasere and Marla W. Iyasere. – California: Published by Salem Press, 2010. – Р. 81–92. [Еlectronic resource]. URL: https://vdoc.pub/documents/toni-morrison-5isfibt8s8q0 (date of access 12.09.2024)
17. Pereira M.W. Periodizing Toni Morrison’s Work from The Bluest Eye to Jazz: The Importance of Tar Baby // In: Critical Insights Toni Morrison. Editors Solomon O. Iyasere and Marla W. Iyasere. – California: Published by Salem Press, 2010. – Р. 224–233. [Еlectronic resource]. URL: https://vdoc.pub/documents/toni-morrison-5isfibt8s8q0 (date of access 12.09.2024)
18. Helaly M.F. An Existential Reading of Toni Morrison’s Fiction. Chapter Two: Personal Existence Between Acceptance and Rejection in the Bluest Eye. – Saarbrücken: Scholar’s Press, 2016. – Р. 39–66. [Еlectronic resource]. URL: https://www.researchgate.net/publication/327572071 (date of access 12.09.2024)
19. Yahya S.H. Race and Gender in Toni Morrison’s Beloved // International Journal of Advanced Research. – 2017. – №5(2). – Р. 630–637.
20. Morrison Т. Playing in the Dark // In: Rivkin J., Ryan M. Literary Theory: An Anthology. Third Edition. – John Wiley&Sons, 2017. – Р. 1163–1173.
21. Kristeva J. Women’s Time // Signs. – 1981. – Vol. 7, №1. – Р. 13–35.
REFERENCES
1. Morrison T. Samye golubye glaza [The Bluest Eye]. – M.: Eksmo, 2023. – 352 s. [in Russian]
2. Neal A. National Trauma and Collective Memory: Major Events in the American Century. – Armonk, NY: Sharpe, 1998. – 224 r.
3. Karut K. Travma, vremia i istoria [Trauma, Time, and History] // V kn.: Travma: Punkty. – M.: Novoe literaturnoe obozrenie, 2009. – S. 561–581. [in Russian]
4. Smelser N. J. et al. Psychological trauma and cultural trauma // Cultural trauma and collective identity. – 2004. – T. 4. – P. 31-59.
5. Eyerman R. Cultural trauma: Slavery and the formation of African American identity. – Cambridge University Press, 2001. – 300 p.
6. Hall S. Cultural Identity and Diaspora // Framework. – 1989. – №36. – R. 222–237.
7. Alexander C.J. Toward a Theory of Cultural Trauma // Cultural Trauma and Collective Identity. – 2004. Ch. 1. – R. 1–31.
8. Begmanova B.S. Qazіrgі qazaq lirikasyndagy ulttyq qundylyqtar korіnіsі [Qazіrgі qazaq lirikasyndagy ulttyq qundylyqtar korіnіsі] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2025. – №1 (135). – B. 125–135. https://doi.org/10.47526/2025-1/2664-0686.150 [in Kazakh]
9. Kembaeva A.T., Zhubai O.S., Eker S. Sherhan Murtaza shygarmashylygyndagy korkem zhane publicistikalyq diskurstagy ulttyq dіl korіnіsі [National Mentality in Artistic and Publicistic Discourse in the Works of Sherkhan Murtaza] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2025. – №1 (135). – B. 185–197. https://doi.org/10.47526/2025-1/2664-0686.155 [in Kazakh]
10. Matkerimova R.A., Kalieva A.K., Habibulla A. «Chelovek bez imeni»: geopoetika i krizis identichnosti v povesti Nikolaia Verevochkina [“The Man Without a Name”: Geopoetics and Identity Crisis in Nikolay Verevochkin's Novella] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2025. – №3 (137). – S. 208–218. https://doi.org/10.47526/2025-3/2664-0686.245 [in Russian]
11. Krupko I.V., Ashіmova S.A. 1960 zhyldardagy Olzhas Suleimenov shygarmashylygyndagy qazaqtardyn koshpelіler madenietіnіn tarihi manyzyn qaita zhandandyru arqyly madeniettіn zhetіspeushіlіgіn zhoiu [Overcoming cultural trauma through re-invention of the historical agency of the Kazakh nomadic culture in the works of Olzhas Suleimenov in the 1960s] // Vestnik Karagandinskogo universiteta. Seria «Istoria. Filosofia». – 2022. – № 4(108). – S. 98–109. https://doi.org/10.31489/2022HPh4/98-109 [in Kazakh]
12. Aitenova A.A., Qairatuly S. «Madeni zharaqat» – aleumettіk ozgerіsterdі zertteu tasіlі [Cultural trauma as a method of studying social change] // Al-Farabi atyndagy QazUU Habarshysy. Filosofia, madeniettanu, saiasattanu seriasy. – 2022. – №2 (80). – B. 79–91. https://doi.org/10.26577/jpcp.2022.v80.i2.08 [in Kazakh]
13. Erzhan Z.M., Masalimova A.R. Teoria travmy: traektorii empiricheskih issledovani [Тrauma theory: trajectories of empirical investigations] // Vestnik Kazahskogo nacionalnogo universiteta im. Al-Farabi. Seria: Filosofia, Kulturologia, Politologia. – 2024. – №1 (87). – S. 24–33. https://doi.org/10.26577/jpcp.2024.v.87.i1.03 [in Russian]
14. Demesinova L.M., Aubakіr Zh.M. Abaidyn «tolyq adam» іlіmі zharaqat zertteulerі negіzіnde [Abai’s Concept of the “Moral Personality” through the Lens of Trauma Studies] // L.N. Gumilev atyndagy Eurazia ulttyq universitetіnіn habarshysy. Filologia seriasy. – 2025. – №3 (152). – B. 167–180. https://doi.org/10.32523/2616-678X-2025-152-3-167-180 [in Kazakh]
15. Iyasere O.S., Iyasere W.M. Career, Life, and Influence on Toni Morrison // In: Critical Insights Toni Morrison. Editors Solomon O. Iyasere and Marla W. Iyasere. – California: Published by Salem Press, 2010. – R. 3–9. [Electronic resource]. URL: https://vdoc.pub/documents/toni-morrison-5isfibt8s8q0 (date of access 12.09.2024)
16. Page Ph. Morrison’s Novels as Texts, Not Works // In: Critical Insights Toni Morrison. Editors Solomon O. Iyasere and Marla W. Iyasere. – California: Published by Salem Press, 2010. – R. 81–92. [Electronic resource]. URL: https://vdoc.pub/documents/toni-morrison-5isfibt8s8q0 (date of access 12.09.2024)
17. Pereira M.W. Periodizing Toni Morrison’s Work from The Bluest Eye to Jazz: The Importance of Tar Baby // In: Critical Insights Toni Morrison. Editors Solomon O. Iyasere and Marla W. Iyasere. – California: Published by Salem Press, 2010. – R. 224–233. [Electronic resource]. URL: https://vdoc.pub/documents/toni-morrison-5isfibt8s8q0 (date of access 12.09.2024)
18. Helaly M.F. An Existential Reading of Toni Morrison’s Fiction. Chapter Two: Personal Existence Between Acceptance and Rejection in the Bluest Eye. – Saarbrücken: Scholar’s Press, 2016. – R. 39–66. [Electronic resource]. URL: https://www.researchgate.net/publication/327572071 (date of access 12.09.2024)
19. Yahya S.H. Race and Gender in Toni Morrison’s Beloved // International Journal of Advanced Research. – 2017. – №5(2). – P. 630–637.
20. Morrison T. Playing in the Dark // In: Rivkin J., Ryan M. Literary Theory: An Anthology. Third Edition. – John Wiley&Sons, 2017. – R. 1163–1173.
21. Kristeva J. Women’s Time // Signs. – 1981. – Vol. 7, №1. – R. 13–35.
