Toni Morrison’ın “En Mavi Gözler” Romanında Kültürel Travma ve Kimlik Sorunu
DOI:
https://doi.org/10.47526/2026-1/3107-3085.17Anahtar Kelimeler:
cultural trauma, identity, discrimination, African-American, marginality.Özet
Bu makalede, 1993 Nobel Edebiyat Ödülü sahibi T. Morrison’ın “The Bluest Eye” adlı romanındaki sorunlar, güncel eleştirel kuramlar olan kültürel travma teorisi ve kimlik kavramı çerçevesinde incelenmektedir. Makalenin yazarı, araştırma konusu olarak travma kavramına, travmanın anlatıların oluşturulması yoluyla ifade edilme ve aşılma biçimlerine odaklanmaktadır.
Literatür incelemesi, modern edebiyat eleştirisinde kültürel travma teorisinin ve kimlik sorununun gelişim düzeyini belirlemeye olanak sağlamaktadır. Analizin temel nesnesini başkahramanın imgesi ve yaşadığı kimlik krizi oluşturmaktadır. Edebî metin incelenirken, travmatik deneyimlerin sunuluş biçimleri ve bu deneyimlerin insan kimliği üzerindeki yıkıcı etkileri özel olarak ele alınmaktadır.
Makalede gerçekleştirilen çözümleme, 1960’lı ve 1970’li yıllardaki Afro-Amerikan edebiyatının gelişimi bağlamında, yani Afro-Amerikan yurttaşlık hakları hareketinin en yoğun olduğu dönem çerçevesinde yürütülmektedir.
Makalenin içeriği, kültürel travma teorisi alanına giren konuların yeniden değerlendirilmesine ve daha önce ayrımcılığa uğramış marjinal bir toplumsal grubun kimlik sorunlarının güncellik kazanmasına katkıda bulunmaktadır. Bu durum, çalışmanın önemini ortaya koymaktadır. Travma anlatısının analizi yalnızca edebî incelemeler için değil; aynı zamanda sosyoloji, psikoloji ve disiplinlerarası araştırma alanlarında bireysel ve kolektif travmaların incelenmesi açısından da uygulanabilir niteliktedir.
Referanslar
1. Моррисон Т. Самые голубые глаза. – М.: Эксмо, 2023. – 352 с.
2. Neal A. National Trauma and Collective Memory: Major Events in the American Century. – Armonk, NY: Sharpe, 1998. – 224 р.
3. Карут К. Травма, время и история // В кн.: Травма: Пункты. – М.: Новое литературное обозрение, 2009. – С. 561–581.
4. Smelser N. J. et al. Psychological trauma and cultural trauma // Cultural trauma and collective identity. – 2004. – Т. 4. – P. 31-59.
5. Eyerman R. Cultural trauma: Slavery and the formation of African American identity. – Cambridge University Press, 2001. – 300 p.
6. Hall S. Cultural Identity and Diaspora // Framework. – 1989. – №36. – Р. 222–237.
7. Alexander C.J. Toward a Theory of Cultural Trauma // Cultural Trauma and Collective Identity. – 2004. Ch. 1. – Р. 1–31.
8. Бегманова Б.С. Қазіргі қазақ лирикасындағы ұлттық құндылықтар көрінісі // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2025. – №1 (135). – Б. 125–135. https://doi.org/10.47526/2025-1/2664-0686.150
9. Кембаева А.Т., Жұбай О.С., Екер С. Шерхан Мұртаза шығармашылығындағы көркем және публицистикалық дискурстағы ұлттық діл көрінісі // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2025. – №1 (135). – Б. 185–197. https://doi.org/10.47526/2025-1/2664-0686.155
10. Маткеримова Р.А., Калиева А.К., Хабибулла А. «Человек без имени»: геопоэтика и кризис идентичности в повести Николая Веревочкина // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2025. – №3 (137). – С. 208–218. https://doi.org/10.47526/2025-3/2664-0686.245
11. Крупко И.В., Әшімова С.А. 1960 жылдардағы Олжас Сүлейменов шығармашылығындағы қазақтардың көшпелілер мәдениетінің тарихи маңызын қайта жандандыру арқылы мәдениеттің жетіспеушілігін жою // Вестник Карагандинского университета. Серия «История. Философия». –2022. – № 4(108). – С. 98–109. https://doi.org/10.31489/2022HPh4/98-109
12. Айтенова А.А., Қайратұлы С. «Мәдени жарақат» – әлеуметтік өзгерістерді зерттеу тәсілі // Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ Хабаршысы. Философия, мәдениеттану, саясаттану сериясы. – 2022. – №2 (80). – Б. 79–91. https://doi.org/10.26577/jpcp.2022.v80.i2.08
13. Ержан З.М., Масалимова А.Р. Теория травмы: траектории эмпирических исследований // Вестник Казахского национального университета им. Аль-Фараби. Серия: Философия, Культурология, Политология. – 2024. – №1 (87). – С. 24–33. https://doi.org/10.26577/jpcp.2024.v.87.i1.03
14. Демесинова Л.М., Әубәкір Ж.М. Абайдың «толық адам» ілімі жарақат зерттеулері негізінде // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің хабаршысы. Филология сериясы. – 2025. – №3 (152). – Б. 167–180. https://doi.org/10.32523/2616-678X-2025-152-3-167-180
15. Iyasere O.S., Iyasere W.M. Career, Life, and Influence on Toni Morrison // In: Critical Insights Toni Morrison. Editors Solomon O. Iyasere and Marla W. Iyasere. – California: Published by Salem Press, 2010. – Р. 3–9. [Еlectronic resource]. URL: https://vdoc.pub/documents/toni-morrison-5isfibt8s8q0 (date of access 12.09.2024)
16. Page Ph. Morrison’s Novels as Texts, Not Works // In: Critical Insights Toni Morrison. Editors Solomon O. Iyasere and Marla W. Iyasere. – California: Published by Salem Press, 2010. – Р. 81–92. [Еlectronic resource]. URL: https://vdoc.pub/documents/toni-morrison-5isfibt8s8q0 (date of access 12.09.2024)
17. Pereira M.W. Periodizing Toni Morrison’s Work from The Bluest Eye to Jazz: The Importance of Tar Baby // In: Critical Insights Toni Morrison. Editors Solomon O. Iyasere and Marla W. Iyasere. – California: Published by Salem Press, 2010. – Р. 224–233. [Еlectronic resource]. URL: https://vdoc.pub/documents/toni-morrison-5isfibt8s8q0 (date of access 12.09.2024)
18. Helaly M.F. An Existential Reading of Toni Morrison’s Fiction. Chapter Two: Personal Existence Between Acceptance and Rejection in the Bluest Eye. – Saarbrücken: Scholar’s Press, 2016. – Р. 39–66. [Еlectronic resource]. URL: https://www.researchgate.net/publication/327572071 (date of access 12.09.2024)
19. Yahya S.H. Race and Gender in Toni Morrison’s Beloved // International Journal of Advanced Research. – 2017. – №5(2). – Р. 630–637.
20. Morrison Т. Playing in the Dark // In: Rivkin J., Ryan M. Literary Theory: An Anthology. Third Edition. – John Wiley&Sons, 2017. – Р. 1163–1173.
21. Kristeva J. Women’s Time // Signs. – 1981. – Vol. 7, №1. – Р. 13–35.
REFERENCES
1. Morrison T. Samye golubye glaza [The Bluest Eye]. – M.: Eksmo, 2023. – 352 s. [in Russian]
2. Neal A. National Trauma and Collective Memory: Major Events in the American Century. – Armonk, NY: Sharpe, 1998. – 224 r.
3. Karut K. Travma, vremia i istoria [Trauma, Time, and History] // V kn.: Travma: Punkty. – M.: Novoe literaturnoe obozrenie, 2009. – S. 561–581. [in Russian]
4. Smelser N. J. et al. Psychological trauma and cultural trauma // Cultural trauma and collective identity. – 2004. – T. 4. – P. 31-59.
5. Eyerman R. Cultural trauma: Slavery and the formation of African American identity. – Cambridge University Press, 2001. – 300 p.
6. Hall S. Cultural Identity and Diaspora // Framework. – 1989. – №36. – R. 222–237.
7. Alexander C.J. Toward a Theory of Cultural Trauma // Cultural Trauma and Collective Identity. – 2004. Ch. 1. – R. 1–31.
8. Begmanova B.S. Qazіrgі qazaq lirikasyndagy ulttyq qundylyqtar korіnіsі [Qazіrgі qazaq lirikasyndagy ulttyq qundylyqtar korіnіsі] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2025. – №1 (135). – B. 125–135. https://doi.org/10.47526/2025-1/2664-0686.150 [in Kazakh]
9. Kembaeva A.T., Zhubai O.S., Eker S. Sherhan Murtaza shygarmashylygyndagy korkem zhane publicistikalyq diskurstagy ulttyq dіl korіnіsі [National Mentality in Artistic and Publicistic Discourse in the Works of Sherkhan Murtaza] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2025. – №1 (135). – B. 185–197. https://doi.org/10.47526/2025-1/2664-0686.155 [in Kazakh]
10. Matkerimova R.A., Kalieva A.K., Habibulla A. «Chelovek bez imeni»: geopoetika i krizis identichnosti v povesti Nikolaia Verevochkina [“The Man Without a Name”: Geopoetics and Identity Crisis in Nikolay Verevochkin's Novella] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2025. – №3 (137). – S. 208–218. https://doi.org/10.47526/2025-3/2664-0686.245 [in Russian]
11. Krupko I.V., Ashіmova S.A. 1960 zhyldardagy Olzhas Suleimenov shygarmashylygyndagy qazaqtardyn koshpelіler madenietіnіn tarihi manyzyn qaita zhandandyru arqyly madeniettіn zhetіspeushіlіgіn zhoiu [Overcoming cultural trauma through re-invention of the historical agency of the Kazakh nomadic culture in the works of Olzhas Suleimenov in the 1960s] // Vestnik Karagandinskogo universiteta. Seria «Istoria. Filosofia». – 2022. – № 4(108). – S. 98–109. https://doi.org/10.31489/2022HPh4/98-109 [in Kazakh]
12. Aitenova A.A., Qairatuly S. «Madeni zharaqat» – aleumettіk ozgerіsterdі zertteu tasіlі [Cultural trauma as a method of studying social change] // Al-Farabi atyndagy QazUU Habarshysy. Filosofia, madeniettanu, saiasattanu seriasy. – 2022. – №2 (80). – B. 79–91. https://doi.org/10.26577/jpcp.2022.v80.i2.08 [in Kazakh]
13. Erzhan Z.M., Masalimova A.R. Teoria travmy: traektorii empiricheskih issledovani [Тrauma theory: trajectories of empirical investigations] // Vestnik Kazahskogo nacionalnogo universiteta im. Al-Farabi. Seria: Filosofia, Kulturologia, Politologia. – 2024. – №1 (87). – S. 24–33. https://doi.org/10.26577/jpcp.2024.v.87.i1.03 [in Russian]
14. Demesinova L.M., Aubakіr Zh.M. Abaidyn «tolyq adam» іlіmі zharaqat zertteulerі negіzіnde [Abai’s Concept of the “Moral Personality” through the Lens of Trauma Studies] // L.N. Gumilev atyndagy Eurazia ulttyq universitetіnіn habarshysy. Filologia seriasy. – 2025. – №3 (152). – B. 167–180. https://doi.org/10.32523/2616-678X-2025-152-3-167-180 [in Kazakh]
15. Iyasere O.S., Iyasere W.M. Career, Life, and Influence on Toni Morrison // In: Critical Insights Toni Morrison. Editors Solomon O. Iyasere and Marla W. Iyasere. – California: Published by Salem Press, 2010. – R. 3–9. [Electronic resource]. URL: https://vdoc.pub/documents/toni-morrison-5isfibt8s8q0 (date of access 12.09.2024)
16. Page Ph. Morrison’s Novels as Texts, Not Works // In: Critical Insights Toni Morrison. Editors Solomon O. Iyasere and Marla W. Iyasere. – California: Published by Salem Press, 2010. – R. 81–92. [Electronic resource]. URL: https://vdoc.pub/documents/toni-morrison-5isfibt8s8q0 (date of access 12.09.2024)
17. Pereira M.W. Periodizing Toni Morrison’s Work from The Bluest Eye to Jazz: The Importance of Tar Baby // In: Critical Insights Toni Morrison. Editors Solomon O. Iyasere and Marla W. Iyasere. – California: Published by Salem Press, 2010. – R. 224–233. [Electronic resource]. URL: https://vdoc.pub/documents/toni-morrison-5isfibt8s8q0 (date of access 12.09.2024)
18. Helaly M.F. An Existential Reading of Toni Morrison’s Fiction. Chapter Two: Personal Existence Between Acceptance and Rejection in the Bluest Eye. – Saarbrücken: Scholar’s Press, 2016. – R. 39–66. [Electronic resource]. URL: https://www.researchgate.net/publication/327572071 (date of access 12.09.2024)
19. Yahya S.H. Race and Gender in Toni Morrison’s Beloved // International Journal of Advanced Research. – 2017. – №5(2). – P. 630–637.
20. Morrison T. Playing in the Dark // In: Rivkin J., Ryan M. Literary Theory: An Anthology. Third Edition. – John Wiley&Sons, 2017. – R. 1163–1173.
21. Kristeva J. Women’s Time // Signs. – 1981. – Vol. 7, №1. – R. 13–35.
