Қазіргі қазақ әдебиетіндегі антиқаһарман бейнесі мен гуманистік мазмұнының байланысы
Кілт сөздер:
антиқаһарман, гуманизм, қазақ әдебиеті, ішкі тартыс, постмодернизм, рухани ізденіс, моральдық дилемма.Аңдатпа
Мақала қазіргі қазақ әдебиетіндегі антиқаһарман құбылысы мен оның прозадағы гуманистік бағыты мен мазмұндық байланысын жан-жақты зерттеуге арналған. Антиқаһарман ерлік, қайсарлық және қоғамдық белсенділік мұраттарына негізделген дәстүрлі қаһарманға қарсы әдеби кейіпкердің баламалы түрі ретінде қарастырылады. Классикалық қаһарманға қарағанда, антиқаһарман – моральдық күмәндарды, экзистенциалды ізденістерді және эмоционалдық дағдарыстарды бастан кешіретін, қазіргі әдебиеттің жеке психология мен рухани тәжірибеге терең назарын көрсететін, іштей бөлінген тұлға. Зерттеуде бірқатар прозалық шығармалардың («Сүйекші» – Дулат Исабеков, «Ақшоқыда қыс қатты» –Төлен Әбдік, «Ақ боз үй» – Смағұл Елубай, «Аңыздың ақыры» – Әбіш Кекілбаев) көркемдік ерекшеліктері салыстырмалы, әдеби, контекстік тәсілдер арқылы талданды. Антиқаһарманның негізгі белгілері ретінде белсенді күрестен саналы түрде бас тарту, ішкі осалдық, рухани және әлеуметтік қысым жағдайында адамдық абыройын сақтауға ұмтылу жәйттері айқындалды. Анти қаһармандар бейнелерінің сол кездегі гуманистік идеялардың экспоненттеріне айналуына, ерлік, борыш және адамгершілік таңдау ұғымдарын қайта қарауға ықпал ететініне ерекше назар аударылады. Қорыта айтқанда, антиқаһарман жағымсыз кейіпкер ретінде емес, ішкі қайшылықтар мен моральдық рефлексиялардың көркемдік тасымалдаушысы ретінде көрінеді, бұл оны адам болмысын танудың және қазіргі қазақ әдебиетінің мәдени-рухани динамикасын танытудың маңызды құралына айналдырады.
Әдебиеттер тізімі
1. Samenkyzy U., Kulbarak S., Turysbek R. The concept of personality and national identity in contemporary Kazakh prose // Journal of Infrastructure, Policy and Development. – 2024. – Vol. 8, №12. – P. 1–13. https://doi.org/10.24294/jipd.v8i12.8632.
2. Aitbayeva B., Karybaeva S., Mirzahmetov A., Toleubayeva K., Zharmaganbetova A. Historical reality as an integral system in the context of the development of Kazakh culture and Islamic traditions // Journal of Al-Tamaddun. – 2024. – Vol. 19, №1. – P. 121–131. https://doi.org/10.22452/JAT.vol19no1.9.
3. McGuire G. Aqyn agha? AbaiZholy as socialist realism and as literary history // Journal of Eurasian Studies. – 2018. – Vol. 9, №1. – P. 2–11. https://doi.org/10.1016/j.euras.2017.12.001.
4. Omarbekova G., Aasland E. Contemporary Kazakh Proverb Research: Digital, Cognitive, Literary, and Ecological Approaches. – New York: Peter Lang Verlag, 2023. – 236 p. https://doi.org/10.3726/b19538.
5. Oskembay A.A., Kelgembaeva B.B., Yerdembekov B.A. The social and historical situation in the nineteenth-century Kazakhstan and the anti-colonial trend in Kazakh literature // Rupkatha Journal. – 2018. – Vol. 10, №3. – P. 1–10. https://doi.org/10.21659/rupkatha.v10n3.11.
6. Aimukhambet Z. et al. Unity and conflict of binary opposition in the structure of a literary text // Komunikacija i kultura online. – 2024. – No. 15. – P. 1–10. https://doi.org/10.18485/kkonline.2024.15.15.1.
7. Yerdembekov B., Kassymova A., Aubakirova K., Tulebayeva K. Implementation of the Alash idea in literary translations // Open Cultural Studies. – 2025. – Vol. 9, №1. https://doi.org/10.1515/culture-2025-0052.
8. Berikbolova P., Abiyr A., Aydogdu S. History of Kazakh literature classification // Procedia – Social and Behavioral Sciences. – 2014. – Vol. 122. – P. 189–193. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2014.01.1325.
9. Roosien C. Not by archives alone: The “revolution” in Soviet Central Asian literary studies // Iranian Studies. – 2022. – Vol. 55, №5. – P. 777–785. https://doi.org/10.1017/irn.2022.19.
10. Timurovna A. S. et al. Kazakh-Polish literary relations: A study of mutual influence and cultural exchange // Journal of Ecohumanism. – 2025. – Vol. 4, №4. – P. 337–343. https://doi.org/10.62754/joe.v4i4.6735.
11. Жанбершиева У., Кудайбергенова К.Т. Ә.Нұрпейісовтың «Қан мен тер» трилогиясындағы психологизм // Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің хабаршысы. – 2022. – Т. 61, №2. – Б. 84–90. https://doi.org/10.52081/bkaku.2022.v61.i2.064.
12. Altynbek A., Mussabekova A. Retraction Note: Psychological Approach in the Interpretation of 20th Century Kazakh Postmodern Literature // Journal of Psycholinguistic Research. – 2025. – Vol. 54, №1. https://doi.org/10.1007/s10936-025-10135-7.
13. Маткеримова Р.А., Калиева А.К., Хабибулла А. «Человек без имени»: геопоэтика и кризис идентичности в повести Николая Веревочкина // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2025. – №3 (137). – С. 208–218. https://doi.org/10.47526/2025-3/2664-0686.245
14. Исабеков Д. Сүйекші: повесть. [Электронды ресурс]. URL: https://isabekov.com/?p=534 (қаралған күні 03.02.2025)
15. Әбдіков Т. Ақшоқыда қыс қатты: повесть. – Алматы: Жазушы, 1987. – 112 б.
16. Елубай С. Ақбоз үй: роман. [Электронды ресурс]. URL: https://qozoqeli.dilib.uz/en/resources/01GFNYKC3W9RNFYGENF65YF5S7 (қаралған күні 03.02.2025)
17. Кекілбаев Ә. Аңыздың ақыры: роман. [Электронды ресурс]. URL: https://adebiportal.kz/upload/iblock/5c9/5c9305b450bfd33831da984c5e1fd24f.pdf (қаралған күні 03.02.2025)
18. Амангельдина М.С., Тлеуова Ж. Қазақ әдебиетіндегі лирикалық проза // Қарағанды университетінің хабаршысы. Филология сериясы. – 2024. – №1. – Б. 146–151. https://doi.org/10.31489/2024Ph1/146-151.
19. Сыздықов С.К., Тлеубекова Б.Т., Ибраева А.Д. Тәуелсіздік кезеңіндегі прозаның көрінісі: Б. Сарыбай шығармаларының көркемдік сипаты // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2025. – №3 (137). – Б. 7-16. https://doi.org/10.47526/2025-3/2664-0686.229
20. Shanaev R.U., Zholdasbekova B.U., Kakilbayeva I.T., Kovalenko A.G., Bayanbayeva Zh.A. Mythologism of modern Kazakh prose: lexical and semantic aspect // Bulletin of Peoples’ Friendship University of Russia. Series Theory of Language. Semiotics. Semantics. – 2023. – Vol. 14, №1. – P. 208–230. https://doi.org/10.22363/2313-2299-2023-14-1-208-230.
21. Орда Г.Ж. Қазіргі қазақ поэзиясындағы дәстүр мен жаңашылдық // ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы. – 2024. – №3 (195). – Б. 152–165. https://doi.org/10.26577/EJPh.2024.v195.i3.ph014.
REFERENCES
1. Samenkyzy U., Kulbarak S., Turysbek R. The concept of personality and national identity in contemporary Kazakh prose // Journal of Infrastructure, Policy and Development. – 2024. – Vol. 8, №12. – P. 1–13. https://doi.org/10.24294/jipd.v8i12.8632.
2. Aitbayeva B., Karybaeva S., Mirzahmetov A., Toleubayeva K., Zharmaganbetova A. Historical reality as an integral system in the context of the development of Kazakh culture and Islamic traditions // Journal of Al-Tamaddun. – 2024. – Vol. 19, №1. – P. 121–131. https://doi.org/10.22452/JAT.vol19no1.9.
3. McGuire G. Aqyn agha? AbaiZholy as socialist realism and as literary history // Journal of Eurasian Studies. – 2018. – Vol. 9, №1. – P. 2–11. https://doi.org/10.1016/j.euras.2017.12.001.
4. Omarbekova G., Aasland E. Contemporary Kazakh Proverb Research: Digital, Cognitive, Literary, and Ecological Approaches. – New York: Peter Lang Verlag, 2023. – 236 p. https://doi.org/10.3726/b19538.
5. Oskembay A.A., Kelgembaeva B.B., Yerdembekov B.A. The social and historical situation in the nineteenth-century Kazakhstan and the anti-colonial trend in Kazakh literature // Rupkatha Journal. – 2018. – Vol. 10, №3. – P. 1–10. https://doi.org/10.21659/rupkatha.v10n3.11.
6. Aimukhambet Z. et al. Unity and conflict of binary opposition in the structure of a literary text // Komunikacija i kultura online. – 2024. – No. 15. – P. 1–10. https://doi.org/10.18485/kkonline.2024.15.15.1.
7. Yerdembekov B., Kassymova A., Aubakirova K., Tulebayeva K. Implementation of the Alash idea in literary translations // Open Cultural Studies. – 2025. – Vol. 9, №1. https://doi.org/10.1515/culture-2025-0052.
8. Berikbolova P., Abiyr A., Aydogdu S. History of Kazakh literature classification // Procedia – Social and Behavioral Sciences. – 2014. – Vol. 122. – P. 189–193. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2014.01.1325.
9. Roosien C. Not by archives alone: The “revolution” in Soviet Central Asian literary studies // Iranian Studies. – 2022. – Vol. 55, №5. – P. 777–785. https://doi.org/10.1017/irn.2022.19.
10. Timurovna A. S. et al. Kazakh-Polish literary relations: A study of mutual influence and cultural exchange // Journal of Ecohumanism. – 2025. – Vol. 4, №4. – P. 337–343. https://doi.org/10.62754/joe.v4i4.6735.
11. Zhanbershieva U., Kudaibergenova K.T. A. Nurpeiіsovtyn «Qan men ter» trilogiasyndagy psihologizm [Psychologism in A. Nurpeisov’s Trilogy “Blood and Sweat”] // Qorqyt Ata atyndagy Qyzylorda universitetіnіn habarshysy. – 2022. – T. 61, №2. – B. 84–90. https://doi.org/10.52081/bkaku.2022.v61.i2.064. [in Kazakh]
12. Altynbek A., Mussabekova A. Retraction Note: Psychological Approach in the Interpretation of 20th Century Kazakh Postmodern Literature // Journal of Psycholinguistic Research. – 2025. – Vol. 54, №1. https://doi.org/10.1007/s10936-025-10135-7.
13. Matkerimova R.A., Kalieva A.K., Habibulla A. «Chelovek bez imeni»: geopoetika i krizis identichnosti v povesti Nikolaia Verevochkina [“The Man without a Name”: Geopoetics and the Identity Crisis in Nikolai Verevochkin's Novella] // Jasaui universitetіnің habarshysy. – 2025. – №3 (137). – S. 208–218. https://doi.org/10.47526/2025-3/2664-0686.245 [in Russian]
14. Isabekov D. Suiekshі: povest [Suyekshi [The Gravedigger]: a story]. [Electronic resource]. URL: https://isabekov.com/?p=534 (date of access 03.02.2025) [in Kazakh]
15. Abdіkov T. Aqshoqyda qys qatty: povest [The Severe Winter in Aqshoqy]. – Almaty: Zhazushy, 1987. – 112 b. [in Kazakh]
16. Elubai S. Aqboz ui: roman [The White Yurt: a novel]. [Electronic resource]. URL: https://qozoqeli.dilib.uz/en/resources/01GFNYKC3W9RNFYGENF65YF5S7 (date of access 03.02.2025)
17. Kekіlbaev A. Anyzdyn aqyry: roman [The End of the Legend: a novel]. [Electronic resource]. URL: https://adebiportal.kz/upload/iblock/5c9/5c9305b450bfd33831da984c5e1fd24f.pdf (date of access 03.02.2025) [in Kazakh]
18. Amangeldina M.S., Tleuova Zh. Qazaq adebietіndegі lirikalyq proza [Lyrical prose in Kazakh literature] // Qaragandy universitetіnіn habarshysy. Filologia seriasy. – 2024. – №1. – B. 146–151. https://doi.org/10.31489/2024Ph1/146-151. [in Kazakh]
19. Syzdyqov S.K., Tleubekova B.T., Ibraeva A.D. Tauelsіzdіk kezenіndegі prozanyn korіnіsі: B. Sarybai shygarmalarynyn korkemdіk sipaty [The reflection of the independence period in prose: The artistic characteristics of B. Sarybay’s works] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2025. – №3 (137). – B. 7-16. https://doi.org/10.47526/2025-3/2664-0686.229 [in Kazakh]
20. Shanaev R.U., Zholdasbekova B.U., Kakilbayeva I.T., Kovalenko A.G., Bayanbayeva Zh.A. Mythologism of modern Kazakh prose: lexical and semantic aspect // Bulletin of Peoples’ Friendship University of Russia. Series Theory of Language. Semiotics. Semantics. – 2023. – Vol. 14, №1. – P. 208–230. https://doi.org/10.22363/2313-2299-2023-14-1-208-230.
21. Orda G.Zh. Qazіrgі qazaq poeziasyndagy dastur men zhanashyldyq [Tradition and innovation in modern Kazakh poetry] // QazUU habarshysy. Filologia seriasy. – 2024. – №3 (195). – B. 152–165. https://doi.org/10.26577/EJPh.2024.v195.i3.ph014. [in Kazakh]
