Қазіргі қазақ поэзиясындағы лирикалық қаһарман мен психологизм мәселесі (Қалқаман Сарин және Ақберен Елгезек поэзиясы негізінде)
Кілт сөздер:
психологизм, лирикалық қаһарман, фокализация, поэзия, лирика.Аңдатпа
Қазіргі қазақ лирикасы қоғамдық өзгерістермен, рухани ізденістермен, адам санасындағы ішкі күйзелістермен тығыз байланысты. Ақындар шығармаларында адамның жан дүниесін, сезімін, ішкі психологиялық жағдайын терең әрі шынайы жеткізу тенденциясы арта түсті. Бұл қазақ поэзиясындағы психологизм құбылысының өзектілігін айқындайды. Бүгінгі әдебиеттануда лирикалық «мен» табиғаты, ішкі монолог, сезім мен сана күресі секілді мәселелер кеңінен қарастырылып, жаңа теориялық талдауды қажет етеді. Бұл мақалада қазіргі қазақ поэзиясы жанрындағы психологизм көрінісі мен өлең жолдарындағы лирикалық қаһарман мәселесі ғылыми тұрғыда талданады. Лирикалық қаһарманға қатысты шетелдік және отандық ғалымдардың еңбектері салыстырмалы түрде қаралып, сол бойынша тұжырымдар жасалады. Поэзияда лирикалық қаһарман бейнесі көркем шындықты байыта отырып, әдебиетке жаңаша тәжірибелер жасауға мүмкіндік береді. Автордың ішкі жинақталған ойын, сана-сезімін, эмоциясын, жан жүрегіндегі толғаныстарын көрсетуге өз септігін тигізетін психологизм тақырыбы мақаламыздың негізгі нысаны саналады. Психологиялық тереңдік пен лирикалық кейіпкердің дамуы, ақын жанының күйзелісі, жалғыздық, үміт пен үрей тақырыптары жөнінде зерттеулер жасалады. Мақаламызда қазіргі қазақ поэзиясының көрнекті өкілдері, белгілі ақын Қалқаман Сарин мен Ақберен Елгезектің көктем мезгіліне қатысты өлеңдері назарға алынып, сол бойынша зерттеу жұмыстары атқарылады. Көктем мезгіліне қатысты тақырыптағы өлеңдердің табиғи құбылысқа ғана арналып жазылмағандығын ескеріп, оның ақын психологизмі мен табиғат көрінісінің бір-біріне әсерін, оның шығармада келу үдерісін айқындауға тырыстық. Зерттеу мақаласында авторлар З. Қабдолов, З. Ахметов, Р. Нұрғали, Т. Шапайдың өлең табиғатына, лирикаға қатысты тұжырымдарын саралап, әлемдік психо-аналитик ғалымдар З. Фрейдтен бастап А. Адлерге дейінгі, т.б. ғалымдардың психологиялық үдеріске қатысты ойларына мән беріп, отандық әдебиеттану ғылымындағы зерттеуші-ғалымдарымыздың тұжырымдарына сүйене отырып, аталмыш мақаланың тақырыбын ашып, тұжырымдауға тырысады.
Әдебиеттер тізімі
1. Қабдолов З. Әдебиет теориясының негіздері. – Алматы: Мектеп, 1970. – 378 б.
2. Нұрғали Р. Сөз өнерінің эстетикасы: Монография. – Астана: Елорда, 2003. – 424 б.
3. Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. – Алматы: Мектеп, 1973. – 216 б.
4. Шапаев Т. Ой түбінде жатқан сөз. – Алматы: Жазушы, 1989. – 189 б.
5. Гинзбург Л.Я. О психологической прозе. – Л.: Художественная литература, 1977. – 448 с.
6. Гинзбург Л.Я. О лирике. – Л.: Советский писатель, 1974. – 407 с.
7. Сарин Қ. Арманымның бейнесі. Өлеңдер жинағы. – Астана: Нұра-Астана, 2011. – 123 б.
8. Шульц Д.П., Шульц С.Э. Қазіргі психология тарихы. 11-басылым. – Алматы: Ұлттық аударма бюросы, 2018. – 448 б.
9. Martin J. A unified psychology of the person? / New Ideas in Psychology. – 2015. – №38. – P. 31–36. https://doi.org/10.1016/j.newideapsych.2014.10.003
10. Женетт Ж. Фигуры. – М.: Изд-во им. Сабашниковых, 1998. – 944 с.
11. Майтанов Б. Қазақ романы және психологиялық талдау: Оқу құралы. – Алматы: Санат, 1996. – 336 б.
12. Елгезек А. Шексіздік сыртындағы шам. – Алматы: Хантәңірі, 2014. – 324 б.
13. Корман Б.О. Избранные труды по теории и истории литературы / Предисл. и составл. В.И. Чулкова. – Ижевск: изд-во Удм. ун-та, 1992. – 236 с.
14. Қалиева А.Қ. Көркем әдебиет: шығармашылық тұлға және психологизм: Монография. – Алматы: ЖК «Сейітжанова Ж.Д.», 2012. – 200 б.
15. Әбдікәкімов Т. Ақшам хаттары. – Алматы: Жалын, 1993. – 129 б.
16. Жутаева А.К., Ержанова С.Б. Қазіргі қазақ поэзиясындағы когнитивтік ұғымдар // Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің Хабаршысы. Филология сериясы. – 2020. – №2 (178). – Б. 137-144. https://doi.org/10.26577/EJPh.2020.v178.i2.ph18
17. Лакофф Дж., Джонсон М. Метафоры, которыми мы живем / Пер. с англ. А.Н. Баранова и А.В. Морозовой. – М.: Едиториал, 2004. – 256 с.
18. Ловягина А.Е. Психические состояния человека. – СПб: СПбГУ, 2014. – 120 с.
19. Хализев В.Е. Теория литературы. 3-е изд., испр. и доп. – М.: Высшая школа, 2002. – 436 с.
20. Әуезов М. Шығармалар. 12 томдық. ІІ том. – Алматы: Жазушы, 1969. – 364 б.
21. Выготский Л.С. Психология искусства. – Ростов-на-Дону: Феникс, 1998. – 480 с.
22. Храпченко М.Б. Мастерство психологического анализа. – М.: Худ. лит., 1980. – 422-471 с.
23. Бегманова Б.С. Қазіргі қазақ лирикасындағы ұлттық құндылықтар көрінісі // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2025. – №1 (135). – Б. 125–135. https://doi.org/10.47526/2025-1/2664-0686.150
24. Баешова Б.Ш. Қазақ поэзиясындағы шағын шумақтардың зерттелу ерекшелігі // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2024. – №1 (131). – Б. 20–29. https://doi.org/10.47526/2024-1/26640686.02
25. Андреев А.Н. Теория литературы: личность, произведение, художественное творчество: Учеб. пособие. В 2 ч. Ч. 1. Теория литературно-художественного произведения. – Минск: БГУ, 2004. – 187 с.
REFERENCES
1. Qabdolov Z. Adebiet teoriasynyn negіzderі [Fundamentals of literary theory]. – Almaty: Mektep, 1970. – 378 b. [in Kazakh]
2. Nurgali R. Soz onerіnіn estetikasy: Monografia [Aesthetics of Word Art: monograph]. – Astana: Elorda, 2003. – 424 b. [in Kazakh]
3. Ahmetov Z. Olen sozdіn teoriasy [Theory of the word poem]. – Almaty: Mektep, 1973. – 216 b. [in Kazakh]
4. Shapaev T. Oi tubіnde zhatqan soz [A word that lies at the root of thought]. – Almaty: Zhazushy, 1989. – 189 b. [in Kazakh]
5. Ginzburg L.Ia. O psihologicheskoi proze [About psychological prose]. – L.: Hudozhestvennaia literatura, 1977. – 448 s. [in Russian]
6. Ginzburg L.Ia. O lirike [About the lyrics]. – L.: Sovetski pisatel, 1974. – 407 s. [in Russian]
7. Sarin Q. Armanymnyn beinesі. Olender zhinagy [The image of my dream. Collection of poems]. – Astana: Nura-Astana, 2011. – 123 b. [in Kazakh]
8. Shulc D.P., Shulc S.E. Qazіrgі psihologia tarihy [History of modern psychology]. 11-basylym. – Almaty: Ulttyq audarma biurosy, 2018. – 448 b. [in Kazakh]
9. Martin J. A unified psychology of the person? / New Ideas in Psychology. – 2015. – №38. – P. 31–36. https://doi.org/10.1016/j.newideapsych.2014.10.003
10. Zhenett Zh. Figury [Shapes]. – Moskva: Izd-vo im. Sabashnikovyh, 1998. – 944 s. [in Russian]
11. Maitanov B. Qazaq romany zhane psihologialyq taldau: Oqu quraly [Kazakh novel and psychological analysis: a textbook]. – Almaty: Sanat, 1996. – 336 b. [in Kazakh]
12. Elgezek A. Sheksіzdіk syrtyndagy sham [Lamp outside Infinity]. – Almaty: Hantanіrі, 2014. – 324 b. [in Kazakh]
13. Korman B.O. Izbrannye trudy po teorii i istorii literatury [Selected works on the theory and history of literature] / Predisl. i sostavl. V.I. Chulkova. – Izhevsk: izd-vo Udm. un-ta, 1992. – 236 s. [in Russian]
14. Qalieva A.Q. Korkem adebiet: shygarmashylyq tulga zhane psihologizm: Monografia [Fiction: creative personality and psychologism: monograph]. – Almaty: ZhK «Seiіtzhanova Zh.D.», 2012. – 200 b. [in Kazakh]
15. Abdіkakіmov T. Aqsham hattary [Evening letters]. – Almaty: Zhalyn, 1993. – 129 b. [in Kazakh]
16. Zhutaeva A.K., Erzhanova S.B. Qazіrgі qazaq poeziasyndagy kognitivtіk ugymdar [Cognitive concepts in modern Kazakh poetry] // Al-Farabi atyndagy Qazaq ulttyq universitetіnіn Habarshysy. Filologia seriasy. – 2020. – №2 (178). – B. 137-144. https://doi.org/10.26577/EJPh.2020.v178.i2.ph18 [in Kazakh]
17. Lakoff Dzh., Dzhonson M. Metafory, kotorymi my zhivem [The metaphors we live by] / Per. s angl. A.N. Baranova i A.V. Morozovoi. – M.: Editorial, 2004. – 256 s. [in Russian]
18. Loviagina A.E. Psihicheskie sostoiania cheloveka [Mental states of a person]. – SPb: SPbGU, 2014. – 120 s. [in Russian]
19. Halizev V.E. Teoria literatury [Literary theory]. 3-e izd., ispr. i dop. – M.: Vysshaia shkola, 2002. – 436 s. [in Russian]
20. Auezov M. Shygarmalar. 12 tomdyq. ІІ tom [Works. 12 volumes. Volume II]. – Almaty: Zhazushy, 1969. – 364 b. [in Kazakh]
21. Vygotski L.S. Psihologia iskusstva [Psychology of art]. – Rostov-na-Donu: Feniks, 1998. – 480 s. [in Russian]
22. Hrapchenko M.B. Masterstvo psihologicheskogo analiza [Mastery of psychological analysis]. – M.: Hud. lit., 1980. – 422-471 s. [in Russian]
23. Begmanova B.S. Qazіrgі qazaq lirikasyndagy ulttyq qundylyqtar korіnіsі [Reflection of national values in modern Kazakh lyrics] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2025. – №1 (135). – B. 125–135. https://doi.org/10.47526/2025-1/2664-0686.150 [in Kazakh]
24. Baeshova B.Sh. Qazaq poeziasyndagy shagyn shumaqtardyn zerttelu erekshelіgі [Features of the study of small stanzas in Kazakh poetry] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2024. – №1 (131). – B. 20–29. https://doi.org/10.47526/2024-1/26640686.02 [in Kazakh]
25. Andreev A.N. Teoria literatury: lichnost, proizvedenie, hudozhestvennoe tvorchestvo: Ucheb. posobie. V 2 ch. Ch. 1. Teoria literaturno-hudozhestvennogo proizvedenia [Literary theory: personality, work, artistic creation: Study guide. In 2 hours, Part 1. Theory of literary and artistic work]. – Minsk: BGU, 2004. – 187 s. [in Russian]
