Modern Kazak Şiirinde Lirik Kahraman ve Psikolojizm Sorunu (Kalkaman Sarin ve Akberen Elgezek’in Şiirleri Temelinde)
DOI:
https://doi.org/10.47526/2026-1/3107-3085.19Anahtar Kelimeler:
psychologism, lyrical hero, focalization, poetry, lyrics.Özet
Çağdaş Kazak lirik şiiri, toplumsal değişimler, manevi arayışlar ve insan zihninin içsel deneyimleriyle yakından ilişkilidir. Şairler, ruhun, duyguların ve bireyin iç psikolojik durumunun derin ve gerçekçi bir şekilde ifade edilmesine giderek daha fazla önem vermektedir. Bu durum, Kazak şiirinde psikolojizm kavramının önemini ortaya koymaktadır.
Çağdaş edebiyat araştırmalarında lirik benliğin doğası, iç monolog, duygu ve bilinç arasındaki çatışma gibi konular geniş biçimde ele alınmakta ve yeni kuramsal değerlendirmeleri gerekli kılmaktadır. Bu makalede, çağdaş Kazak şiirinde psikolojizmin yansımaları ve şiirde lirik kahraman sorunu bilimsel açıdan incelenmektedir.
Çalışmada, lirik kahramana ilişkin yerli ve yabancı araştırmacıların eserleri karşılaştırmalı olarak analiz edilmekte ve bu araştırmalar temelinde sonuçlara ulaşılmaktadır. Şiirde lirik kahraman imgesi, sanatsal gerçekliği zenginleştirmekte ve edebiyatın yeni anlatım deneyimleri oluşturmasına olanak sağlamaktadır.
Makalenin temel inceleme alanını, yazarın iç düşüncelerini, duygularını, yaşantılarını ve gizli sezgilerini ortaya çıkarmaya yardımcı olan psikolojizm konusu oluşturmaktadır. Araştırmada lirik kahramanın psikolojik derinliği ve gelişimi, şairin ruhsal sıkıntıları, yalnızlık, umut ve korku gibi durumlar ele alınmaktadır.
Çalışmada, çağdaş Kazak şairlerinden Kalkaman Sarin ve Akberen Elgezek’in özellikle bahar temasına odaklanan şiirleri incelenmektedir. Bahar konulu şiirlerin yalnızca doğa olaylarını ele almadığı dikkate alınarak, şairin psikolojizmi ile doğa imgesi arasındaki ilişki ve doğanın edebî eserde ortaya çıkış süreci belirlenmeye çalışılmıştır.
Bu araştırma makalesinde, K. Jumaliyev, Z. Kabdolov, Z. Ahmetov, R. Nurgali ve T. Şapay’ın şiir ve lirizmin doğasına ilişkin görüşleri analiz edilmiş; ayrıca S. Freud’dan A. Adler’e kadar uzanan uluslararası psikanalitik araştırmacıların psikolojik süreçlere dair yaklaşımlarına dikkat çekilmiştir.
Araştırmacıların ve Rus edebiyat eleştirisi alanındaki bilim insanlarının elde ettiği sonuçlardan yararlanılarak, makalenin temel konusu açıklığa kavuşturulmaya ve kuramsal olarak temellendirilmeye çalışılmıştır.
Referanslar
1. Қабдолов З. Әдебиет теориясының негіздері. – Алматы: Мектеп, 1970. – 378 б.
2. Нұрғали Р. Сөз өнерінің эстетикасы: Монография. – Астана: Елорда, 2003. – 424 б.
3. Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. – Алматы: Мектеп, 1973. – 216 б.
4. Шапаев Т. Ой түбінде жатқан сөз. – Алматы: Жазушы, 1989. – 189 б.
5. Гинзбург Л.Я. О психологической прозе. – Л.: Художественная литература, 1977. – 448 с.
6. Гинзбург Л.Я. О лирике. – Л.: Советский писатель, 1974. – 407 с.
7. Сарин Қ. Арманымның бейнесі. Өлеңдер жинағы. – Астана: Нұра-Астана, 2011. – 123 б.
8. Шульц Д.П., Шульц С.Э. Қазіргі психология тарихы. 11-басылым. – Алматы: Ұлттық аударма бюросы, 2018. – 448 б.
9. Martin J. A unified psychology of the person? / New Ideas in Psychology. – 2015. – №38. – P. 31–36. https://doi.org/10.1016/j.newideapsych.2014.10.003
10. Женетт Ж. Фигуры. – М.: Изд-во им. Сабашниковых, 1998. – 944 с.
11. Майтанов Б. Қазақ романы және психологиялық талдау: Оқу құралы. – Алматы: Санат, 1996. – 336 б.
12. Елгезек А. Шексіздік сыртындағы шам. – Алматы: Хантәңірі, 2014. – 324 б.
13. Корман Б.О. Избранные труды по теории и истории литературы / Предисл. и составл. В.И. Чулкова. – Ижевск: изд-во Удм. ун-та, 1992. – 236 с.
14. Қалиева А.Қ. Көркем әдебиет: шығармашылық тұлға және психологизм: Монография. – Алматы: ЖК «Сейітжанова Ж.Д.», 2012. – 200 б.
15. Әбдікәкімов Т. Ақшам хаттары. – Алматы: Жалын, 1993. – 129 б.
16. Жутаева А.К., Ержанова С.Б. Қазіргі қазақ поэзиясындағы когнитивтік ұғымдар // Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің Хабаршысы. Филология сериясы. – 2020. – №2 (178). – Б. 137-144. https://doi.org/10.26577/EJPh.2020.v178.i2.ph18
17. Лакофф Дж., Джонсон М. Метафоры, которыми мы живем / Пер. с англ. А.Н. Баранова и А.В. Морозовой. – М.: Едиториал, 2004. – 256 с.
18. Ловягина А.Е. Психические состояния человека. – СПб: СПбГУ, 2014. – 120 с.
19. Хализев В.Е. Теория литературы. 3-е изд., испр. и доп. – М.: Высшая школа, 2002. – 436 с.
20. Әуезов М. Шығармалар. 12 томдық. ІІ том. – Алматы: Жазушы, 1969. – 364 б.
21. Выготский Л.С. Психология искусства. – Ростов-на-Дону: Феникс, 1998. – 480 с.
22. Храпченко М.Б. Мастерство психологического анализа. – М.: Худ. лит., 1980. – 422-471 с.
23. Бегманова Б.С. Қазіргі қазақ лирикасындағы ұлттық құндылықтар көрінісі // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2025. – №1 (135). – Б. 125–135. https://doi.org/10.47526/2025-1/2664-0686.150
24. Баешова Б.Ш. Қазақ поэзиясындағы шағын шумақтардың зерттелу ерекшелігі // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2024. – №1 (131). – Б. 20–29. https://doi.org/10.47526/2024-1/26640686.02
25. Андреев А.Н. Теория литературы: личность, произведение, художественное творчество: Учеб. пособие. В 2 ч. Ч. 1. Теория литературно-художественного произведения. – Минск: БГУ, 2004. – 187 с.
REFERENCES
1. Qabdolov Z. Adebiet teoriasynyn negіzderі [Fundamentals of literary theory]. – Almaty: Mektep, 1970. – 378 b. [in Kazakh]
2. Nurgali R. Soz onerіnіn estetikasy: Monografia [Aesthetics of Word Art: monograph]. – Astana: Elorda, 2003. – 424 b. [in Kazakh]
3. Ahmetov Z. Olen sozdіn teoriasy [Theory of the word poem]. – Almaty: Mektep, 1973. – 216 b. [in Kazakh]
4. Shapaev T. Oi tubіnde zhatqan soz [A word that lies at the root of thought]. – Almaty: Zhazushy, 1989. – 189 b. [in Kazakh]
5. Ginzburg L.Ia. O psihologicheskoi proze [About psychological prose]. – L.: Hudozhestvennaia literatura, 1977. – 448 s. [in Russian]
6. Ginzburg L.Ia. O lirike [About the lyrics]. – L.: Sovetski pisatel, 1974. – 407 s. [in Russian]
7. Sarin Q. Armanymnyn beinesі. Olender zhinagy [The image of my dream. Collection of poems]. – Astana: Nura-Astana, 2011. – 123 b. [in Kazakh]
8. Shulc D.P., Shulc S.E. Qazіrgі psihologia tarihy [History of modern psychology]. 11-basylym. – Almaty: Ulttyq audarma biurosy, 2018. – 448 b. [in Kazakh]
9. Martin J. A unified psychology of the person? / New Ideas in Psychology. – 2015. – №38. – P. 31–36. https://doi.org/10.1016/j.newideapsych.2014.10.003
10. Zhenett Zh. Figury [Shapes]. – Moskva: Izd-vo im. Sabashnikovyh, 1998. – 944 s. [in Russian]
11. Maitanov B. Qazaq romany zhane psihologialyq taldau: Oqu quraly [Kazakh novel and psychological analysis: a textbook]. – Almaty: Sanat, 1996. – 336 b. [in Kazakh]
12. Elgezek A. Sheksіzdіk syrtyndagy sham [Lamp outside Infinity]. – Almaty: Hantanіrі, 2014. – 324 b. [in Kazakh]
13. Korman B.O. Izbrannye trudy po teorii i istorii literatury [Selected works on the theory and history of literature] / Predisl. i sostavl. V.I. Chulkova. – Izhevsk: izd-vo Udm. un-ta, 1992. – 236 s. [in Russian]
14. Qalieva A.Q. Korkem adebiet: shygarmashylyq tulga zhane psihologizm: Monografia [Fiction: creative personality and psychologism: monograph]. – Almaty: ZhK «Seiіtzhanova Zh.D.», 2012. – 200 b. [in Kazakh]
15. Abdіkakіmov T. Aqsham hattary [Evening letters]. – Almaty: Zhalyn, 1993. – 129 b. [in Kazakh]
16. Zhutaeva A.K., Erzhanova S.B. Qazіrgі qazaq poeziasyndagy kognitivtіk ugymdar [Cognitive concepts in modern Kazakh poetry] // Al-Farabi atyndagy Qazaq ulttyq universitetіnіn Habarshysy. Filologia seriasy. – 2020. – №2 (178). – B. 137-144. https://doi.org/10.26577/EJPh.2020.v178.i2.ph18 [in Kazakh]
17. Lakoff Dzh., Dzhonson M. Metafory, kotorymi my zhivem [The metaphors we live by] / Per. s angl. A.N. Baranova i A.V. Morozovoi. – M.: Editorial, 2004. – 256 s. [in Russian]
18. Loviagina A.E. Psihicheskie sostoiania cheloveka [Mental states of a person]. – SPb: SPbGU, 2014. – 120 s. [in Russian]
19. Halizev V.E. Teoria literatury [Literary theory]. 3-e izd., ispr. i dop. – M.: Vysshaia shkola, 2002. – 436 s. [in Russian]
20. Auezov M. Shygarmalar. 12 tomdyq. ІІ tom [Works. 12 volumes. Volume II]. – Almaty: Zhazushy, 1969. – 364 b. [in Kazakh]
21. Vygotski L.S. Psihologia iskusstva [Psychology of art]. – Rostov-na-Donu: Feniks, 1998. – 480 s. [in Russian]
22. Hrapchenko M.B. Masterstvo psihologicheskogo analiza [Mastery of psychological analysis]. – M.: Hud. lit., 1980. – 422-471 s. [in Russian]
23. Begmanova B.S. Qazіrgі qazaq lirikasyndagy ulttyq qundylyqtar korіnіsі [Reflection of national values in modern Kazakh lyrics] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2025. – №1 (135). – B. 125–135. https://doi.org/10.47526/2025-1/2664-0686.150 [in Kazakh]
24. Baeshova B.Sh. Qazaq poeziasyndagy shagyn shumaqtardyn zerttelu erekshelіgі [Features of the study of small stanzas in Kazakh poetry] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2024. – №1 (131). – B. 20–29. https://doi.org/10.47526/2024-1/26640686.02 [in Kazakh]
25. Andreev A.N. Teoria literatury: lichnost, proizvedenie, hudozhestvennoe tvorchestvo: Ucheb. posobie. V 2 ch. Ch. 1. Teoria literaturno-hudozhestvennogo proizvedenia [Literary theory: personality, work, artistic creation: Study guide. In 2 hours, Part 1. Theory of literary and artistic work]. – Minsk: BGU, 2004. – 187 s. [in Russian]
