Қазақ фольклорындағы әйелдер шығармашылығы: гендерлік бірегейлік және жанрлардың қалыптасуы
Кілт сөздер:
гендерлік зерттеулер, әйел авторлар, гендерлік фольклортану, жанр, бірегейлік, мәтін, әйелдер шығармашылығы.Аңдатпа
Бұл зерттеуде қазақ ауыз әдебиетіндегі әйелдер шығарған мәтіндер мен жанрлар талданады. Интеллектуалды креативті шығармашылыққа жататын әдебиет – ер адамдар ғана айналысатын сала деген стереотип cараланып, баспасөз бетіне шыққан әйел автордың шығармашылығына берілген баға ретіндегі материалдарға талдау жасалады. Сонымен қатар, «Бабалар сөзі» сериясымен шыққан, мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында дайындалған қазақ фольклорының жүз томдығындағы әйел авторлар шығарған қара өлең мәтіндеріне герменевтикалық талдау жасалып, кесте арқылы мәтіннің неліктен әйелге тән екені көрсетілді. Әйелдердің мәтін шығару мотивтері мен себептері қарастырылды. Жарысқазан, құрсақ шашу, тұсау кесу, бесікке салу жоралғылары кезіндегі айтылатын магиялық сөздердің мәтінін әйелдер шығарған деп болжанады. Симона де Бовуардың мифтік шығармалардағы құдай сипатты әйелдер жайындағы талдауы мен қазақ фольклорындағы құдай әйел бейнелері туралы зерттеулер туралы салыстырулар мысалға алынып талданады. Нақты гендерлік талдау деп аталмаса да, Ыбырай Алтынсарин мен Шоқан Уәлихановтың, Ахмет Байтұрсыновтың еңбектеріндегі қазақ қоғамындағы жөн-жоралғылар мен салт-дәстүрді орындау кезіндегі әйелдер мен ер адамдарың атқаратын әрекеттері мен рөлі туралы жазбаларына мысалдар беріледі.
Әдебиеттер тізімі
1. Stoller R.J. Sex and gender: The development of masculinity and femininity. – London: Routledge, 2020. – 396 p.
2. Rubin G. The traffic in women: Notes on the “political economy” of sex // In: Toward an Anthropology of Women. – New York: Monthly Review Press, 1975. – P. 157–210.
3. Toleu A., Nuriman B., Beylur S. Gender Balance in School Literature: The Representation of Kazakh Women Writers in Educational Textbooks // Sage Open. – 2026. – Vol. 16, №1. https://doi.org/10.1177/21582440251410307.
4. Мәдібаева Қ., Төлеу А. Сара Мыңжасарованың «Әйел бақыты» романындағы әйел образдарының гендерлік бірегейлігі // Керуен. – 2025. – №2 (87). – Б. 17–32. https://doi.org/10.53871/2078-8134.2025.2-01
5. Төлеу А.Б., Сәулембек Г.Р. Нәзипа Құлжанова әңгімесіндегі әйел бейнесі // Торайғыров университетінің хабаршысы. Филология сериясы. – 2024. – №4. – Б. 425–435.
https://doi.org/10.48081/QAJL5625
6. Құлжанова Н. Қазақ әйелдеріне манифест. – Алматы: Алқа, 2024. – 232 б.
7. Gieseler C. Gender-reveal parties: performing community identity in pink and blue // Journal of Gender Studies. – 2017. – Vol. 27, №6. – P. 661–671. https://doi.org/10.1080/09589236.2017.1287066
8. Connell R.W. Growing up masculine: Rethinking the significance of adolescence in the making of masculinities // Irish Journal of Sociology, – 2005. – №14(2). – P. 11–28. https://doi.org/10.1177/079160350501400202
9. Maтыжанов K.С., Айтбаева A.Б. Қазақтың үйлену-ғұрып жырлары: этнографиялық астары мен жанрлық саралануы // ҚазҰУ хабаршысы. Философия, мәдениеттану және саясаттану сериясы. – 2019. – №1(67). – Б. 12–22.
10. Каримова Б., Қуантайұлы Н., Төлепберген Б. Көркем мәтіннің гендерлік ерекшеліктері // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2023. – №4(130). – Б. 89–100. https://doi.org/10.47526/2023-4/2664-0686.08
11. Сыздықова Г.М., Жарымбетова Д.К. Қазақ халқының дәстүрлі мәдениетіндегі отбасылық әдет-ғұрыптар мен салт-дәстүрлер // Қарағанды университетінің хабаршысы. – 2015. – №4(80). – Б. 24–29.
12. Нұрсан Ә. Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. – Алматы: Әлем Даму Интеграция, 2017. – 735 б.
13. Бесік жыры туралы. [Электронды ресурс]. URL: https://anamenbala.kz/balalar-alemi/naresteler/besik-tarbiesi/besik-jyry-turaly/ (қаралған күні 13.01.2025)
14. Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш. – Алматы: Атамұра, 2003. – 208 б.
15. Алтынсарин Ы. Таза бұлақ. Өлеңдер, әңгімелер, очерктер, хаттар. – Алматы: Атамұра, 2008. – 208 б.
16. Лопухова О.Г. Трансформация гендерных образов в текстах русских волшебных сказок // Вестник ТГГПУ. – 2009. – №16. – С. 136-141.
17. Қорғасбек Ж. Ерлер еңсеретін тақырыпты әйел жазушы романға арқау етті // Егемен Қазақстан. [Электронды ресурс]. URL: https://epvo.kz/#/register/education_program/application/38174 (қаралған күні 06.01.2025)
18. Бектас Г. «Қасірет пен тағдыр» – елдің шері мен қайғысы – жазушы Сәуле Досжан // Айқын. [Электронды ресурс]. URL: https://aikyn.kz/68486/as-ret-pen-ta-dyr-eld-sher-men-ay-ysy (қаралған күні 06.01.2025)
19. Уәли Н., Құрманбайұлы Ш., Малбақов М., Шойбеков Р. Қазақ сөздігі. – Алматы: Дәуір, 2013. – 1488 б.
20. Бабалар сөзі: Жүз томдық. Т. 70. / Құраст.: Алпысбаева Қ., Асқар Қ., Әкімова Т., Әлібеков Т., Сейдімбек А. – Астана: Фолиант, 2011. – 540 б.
21. Халық әні. Секіртпе. [Электронды ресурс]. URL: https://ander.kz/%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BF%D0%B5/ (қаралған күні 01.01.2025)
22. Бесік жыры туралы. [Электронды ресурс]. URL: https://anamenbala.kz/balalar-alemi/naresteler/besik-tarbiesi/besik-jyry-turaly/ (қаралған күні 13.01.2025)
23. Бережная М.С. «Своя комната» (1929) Вирджинии Вулф: пространственная метафора в историко-культурном и гендерном прочтении // Вестник Пермского университета. – 2017. – №9. – С. 80–87. https://doi.org/10.17072/2037-6681-2017-3-80-87
24. Parshley H.M. The Second Sex by Simone de Beauvoir. – London: Jonatan Cape, 1956. – 702 p.
25. Қондыбай С. Арғықазақ мифологиясы. Үшінші кітап. – Алматы: Дайк-Пресс, 2004. – 488 б.
REFERENCES
1. Stoller R.J. Sex and gender: The development of masculinity and femininity. – London: Routledge, 2020. – 396 p.
2. Rubin G. The traffic in women: Notes on the “political economy” of sex // In: Toward an Anthropology of Women. – New York: Monthly Review Press, 1975. – P. 157–210.
3. Toleu A., Nuriman B., Beylur S. Gender Balance in School Literature: The Representation of Kazakh Women Writers in Educational Textbooks // Sage Open. – 2026. – Vol. 16, №1. – https://doi.org/10.1177/21582440251410307.
4. Madіbaeva Q., Toleu A. Sara Mynzhasarovanyn «Aiel baqyty» romanyndagy aiel obrazdarynyn genderlіk bіregeilіgі [Gender identity of female images in the novel “Women's happiness” by Sarah Mynzhasarova] // Keruen. – 2025. – №2 (87). – B. 17–32. https://doi.org/10.53871/2078-8134.2025.2-01 [in Kazakh]
5. Toleu A.B., Saulembek G.R. Nazipa Qulzhanova angіmesіndegі aiel beinesі [The image of a woman in the story of Nazipa Kulzhanova] // Toraigyrov universitetіnіn habarshysy. Filologia seriasy. – 2024. – №4. – B. 425–435. https://doi.org/10.48081/QAJL5625 [in Kazakh]
6. Qulzhanova N. Qazaq aielderіne manifest [Manifesto to Kazakh women]. – Almaty: Alqa, 2024. – 232 b. [in Kazakh]
7. Gieseler C. Gender-reveal parties: performing community identity in pink and blue // Journal of Gender Studies. – 2017. – Vol. 27, №6. – P. 661–671. https://doi.org/10.1080/09589236.2017.1287066
8. Connell R.W. Growing up masculine: Rethinking the significance of adolescence in the making of masculinities // Irish Journal of Sociology, – 2005. – №14(2). – P. 11–28. https://doi.org/10.1177/079160350501400202
9. Matyzhanov K.S., Aitbaeva A.B. Qazaqtyn uilenu-guryp zhyrlary: etnografialyq astary men zhanrlyq saralanuy [Kazakh wedding songs: ethnographic background and genre differentiation] // QazUU habarshysy. Filosofia, madeniettanu zhane saiasattanu seriasy. – 2019. – №1(67). – B. 12–22. [in Kazakh]
10. Karimova B., Quantaiuly N., Tolepbergen B. Korkem matіnnіn genderlіk erekshelіkterі [Gender features of a literary text] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2023. – №4(130). – B. 89–100. https://doi.org/10.47526/2023-4/2664-0686.08 [in Kazakh]
11. Syzdyqova G.M., Zharymbetova D.K. Qazaq halqynyn dastuurlі madenietіndegі otbasylyq adet-guryptar men salt-dasturler [Family Customs and traditions in the traditional culture of the Kazakh people] // Qaragandy universitetіnіn habarshysy. – 2015. – №4(80). – B. 24–29. [in Kazakh]
12. Nursan A. Qazaqtyn etnografialyq kategorialar, ugymdar men ataularynyn dasturlі zhuiesі [Traditional system of Kazakh ethnographic categories, concepts and names]. – Almaty: Alem Damu Integracia, 2017. – 735 b. [in Kazakh]
13. Besіk zhyry turaly [About the lullaby]. [Electronic resource]. URL: https://anamenbala.kz/balalar-alemi/naresteler/besik-tarbiesi/besik-jyry-turaly/ (date of access 13.01.2025) [in Kazakh]
14. Baitursynov A. Adebiet tanytqysh [Literature guide]. – Almaty: Atamura, 2003. – 208 b. [in Kazakh]
15. Altynsarin Y. Taza bulaq. Olender, angіmeler, ocherkter, hattar [A clean spring. Poems, short stories, essays, letters]. – Almaty: Atamura, 2008. – 208 b. [in Kazakh]
16. Lopuhova O.G. Transformacia gendernyh obrazov v tekstah russkih volshebnyh skazok [Transformation of gender images in the texts of Russian fairy tales] // Vestnik TGGPU. – 2009. – №16. – S. 136-141. [in Russian]
17. Qorgasbek Zh. Erler enseretіn taqyrypty aiel zhazushy romanga arqau ettі [The theme that men overcome was based on the novel by a female writer] // Egemen Qazaqstan. [Electronic resource]. URL: https://epvo.kz/#/register/education_program/application/38174 (date of access 06.01.2025) [in Kazakh]
18. Bektas G. «Qasіret pen tagdyr» – eldіn sherі men qaigysy – zhazushy Saule Doszhan [“Grief and fate” – the tragedy of the country – writer Saule Doszhan] // Aiqyn. [Electronic resource]. URL: https://aikyn.kz/68486/as-ret-pen-ta-dyr-eld-sher-men-ay-ysy (date of access 06.01.2025) [in Kazakh]
19. Uali N., Qurmanbaiuly Sh., Malbaqov M., Shoibekov R. Qazaq sozdіgі [Kazakh dictionary]. – Almaty: Dauіr, 2013. – 1488 b. [in Kazakh]
20. Babalar sozі: Zhuz tomdyq. T. 70. [The word of ancestors: one hundred volumes. Vol. 70] / Qurast.: Alpysbaeva Қ., Asqar Q., Akіmova T., Alіbekov T., Seidimbek A. [The word of ancestors: one hundred volumes]. – Astana: Foliant, 2011. – 540 b. [in Kazakh]
21. Halyq anі. Sekіrtpe [Folk song. Jump]. [Electronic resource]. URL: https://ander.kz/%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BF%D0%B5/ (date of access 01.01.2025) [in Kazakh]
22. Besіk zhyry turaly [About the lullaby]. [Electronic resource]. URL: https://anamenbala.kz/balalar-alemi/naresteler/besik-tarbiesi/besik-jyry-turaly/ (date of access 13.01.2025) [in Kazakh]
23. Berezhnaia M.S. «Svoia komnata» (1929) Virdzhinii Vulf: prostranstvennaia metafora v istoriko-kulturnom i gendernom prochtenii [“My Own Room” (1929) Virginia Woolf: Spatial Metaphor in historical, cultural and gender interpretation] // Vestnik Permskogo universiteta. – 2017. – №9. – S. 80–87. https://doi.org/10.17072/2037-6681-2017-3-80-87 [in Russian]
24. Parshley H.M. The Second Sex by Simone de Beauvoir. – London: Jonatan Cape, 1956. – 702 p.
25. Qondybai S. Argyqazaq mifologiasy. Ushіnshі kіtap [Proto-Kazakh mythology. Third book]. – Almaty: Daik-Press, 2004. – 488 b. [in Kazakh]
