Kazak Folklorunda Kadın Yaratıcılığı: Toplumsal Cinsiyet Kimliği ve Türlerin Oluşumu
DOI:
https://doi.org/10.47526/2026-1/3107-3085.20Anahtar Kelimeler:
gender studies, female authors, gender folkloristic, genre, identity, text, women's creativity.Özet
Bu makalede, Kazak sözlü halk edebiyatında kadınlar tarafından oluşturulan metinler ve türler incelenmektedir. Entelektüel ve yaratıcı faaliyet alanı olarak kabul edilen edebiyatın yalnızca erkeklere ait bir alan olduğu yönündeki kalıplaşmış düşünce sorgulanmakta; basında yayımlanan kadın yazarların eserlerini değerlendiren materyaller analiz edilmektedir.
Ayrıca çalışmada, devlet projesi “Madeni mura” (“Kültürel miras”) kapsamında yayımlanan ve “Babalar sözi” (“Ataların sözü”) serisinde yer alan Kazakistan folklorunun 100 ciltlik derlemesindeki kadın yaratıcılar tarafından oluşturulan halk şarkıları metinleri incelenmektedir. Makalede, söz konusu metinlerin neden kadınlara ait kabul edildiğini açıklayan analizlere ve tablolara da yer verilmektedir.
Araştırmada, kadınların folklor eserlerinde metin oluşturma nedenleri ve bu yaratıcı sürecin temel kaynakları ele alınmaktadır. Jarysqazan, qursaqshashu, tusaukesu ve besikke salu gibi geleneksel ritüeller sırasında söylenen büyüsel sözlerin de kadınlar tarafından oluşturulduğu ortaya konulmaktadır.
Çalışmada, Simone de Beauvoir’ın mitolojik kadın tanrıçalar üzerine yaptığı araştırmalar temel alınarak, Kazak folklorundaki ilahi kadın imgeleriyle karşılaştırmalı bir inceleme gerçekleştirilmektedir. Bunun yanı sıra, Ybyray Altynsarin, Şokan Ualikhanov ve Ahmet Baytursınov’un eserlerinden örnekler verilerek Kazak toplumunda gelenek ve göreneklerin uygulanmasında kadın ve erkek rollerine ilişkin görüşler değerlendirilmektedir.
Bu örnekler, bilimsel literatürde her zaman bu adla ifade edilmemiş olsa da, toplumsal cinsiyet analizi açısından değerlendirilebilecek önemli yaklaşımlar olarak ele alınmaktadır.
Referanslar
1. Stoller R.J. Sex and gender: The development of masculinity and femininity. – London: Routledge, 2020. – 396 p.
2. Rubin G. The traffic in women: Notes on the “political economy” of sex // In: Toward an Anthropology of Women. – New York: Monthly Review Press, 1975. – P. 157–210.
3. Toleu A., Nuriman B., Beylur S. Gender Balance in School Literature: The Representation of Kazakh Women Writers in Educational Textbooks // Sage Open. – 2026. – Vol. 16, №1. https://doi.org/10.1177/21582440251410307.
4. Мәдібаева Қ., Төлеу А. Сара Мыңжасарованың «Әйел бақыты» романындағы әйел образдарының гендерлік бірегейлігі // Керуен. – 2025. – №2 (87). – Б. 17–32. https://doi.org/10.53871/2078-8134.2025.2-01
5. Төлеу А.Б., Сәулембек Г.Р. Нәзипа Құлжанова әңгімесіндегі әйел бейнесі // Торайғыров университетінің хабаршысы. Филология сериясы. – 2024. – №4. – Б. 425–435.
https://doi.org/10.48081/QAJL5625
6. Құлжанова Н. Қазақ әйелдеріне манифест. – Алматы: Алқа, 2024. – 232 б.
7. Gieseler C. Gender-reveal parties: performing community identity in pink and blue // Journal of Gender Studies. – 2017. – Vol. 27, №6. – P. 661–671. https://doi.org/10.1080/09589236.2017.1287066
8. Connell R.W. Growing up masculine: Rethinking the significance of adolescence in the making of masculinities // Irish Journal of Sociology, – 2005. – №14(2). – P. 11–28. https://doi.org/10.1177/079160350501400202
9. Maтыжанов K.С., Айтбаева A.Б. Қазақтың үйлену-ғұрып жырлары: этнографиялық астары мен жанрлық саралануы // ҚазҰУ хабаршысы. Философия, мәдениеттану және саясаттану сериясы. – 2019. – №1(67). – Б. 12–22.
10. Каримова Б., Қуантайұлы Н., Төлепберген Б. Көркем мәтіннің гендерлік ерекшеліктері // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2023. – №4(130). – Б. 89–100. https://doi.org/10.47526/2023-4/2664-0686.08
11. Сыздықова Г.М., Жарымбетова Д.К. Қазақ халқының дәстүрлі мәдениетіндегі отбасылық әдет-ғұрыптар мен салт-дәстүрлер // Қарағанды университетінің хабаршысы. – 2015. – №4(80). – Б. 24–29.
12. Нұрсан Ә. Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. – Алматы: Әлем Даму Интеграция, 2017. – 735 б.
13. Бесік жыры туралы. [Электронды ресурс]. URL: https://anamenbala.kz/balalar-alemi/naresteler/besik-tarbiesi/besik-jyry-turaly/ (қаралған күні 13.01.2025)
14. Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш. – Алматы: Атамұра, 2003. – 208 б.
15. Алтынсарин Ы. Таза бұлақ. Өлеңдер, әңгімелер, очерктер, хаттар. – Алматы: Атамұра, 2008. – 208 б.
16. Лопухова О.Г. Трансформация гендерных образов в текстах русских волшебных сказок // Вестник ТГГПУ. – 2009. – №16. – С. 136-141.
17. Қорғасбек Ж. Ерлер еңсеретін тақырыпты әйел жазушы романға арқау етті // Егемен Қазақстан. [Электронды ресурс]. URL: https://epvo.kz/#/register/education_program/application/38174 (қаралған күні 06.01.2025)
18. Бектас Г. «Қасірет пен тағдыр» – елдің шері мен қайғысы – жазушы Сәуле Досжан // Айқын. [Электронды ресурс]. URL: https://aikyn.kz/68486/as-ret-pen-ta-dyr-eld-sher-men-ay-ysy (қаралған күні 06.01.2025)
19. Уәли Н., Құрманбайұлы Ш., Малбақов М., Шойбеков Р. Қазақ сөздігі. – Алматы: Дәуір, 2013. – 1488 б.
20. Бабалар сөзі: Жүз томдық. Т. 70. / Құраст.: Алпысбаева Қ., Асқар Қ., Әкімова Т., Әлібеков Т., Сейдімбек А. – Астана: Фолиант, 2011. – 540 б.
21. Халық әні. Секіртпе. [Электронды ресурс]. URL: https://ander.kz/%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BF%D0%B5/ (қаралған күні 01.01.2025)
22. Бесік жыры туралы. [Электронды ресурс]. URL: https://anamenbala.kz/balalar-alemi/naresteler/besik-tarbiesi/besik-jyry-turaly/ (қаралған күні 13.01.2025)
23. Бережная М.С. «Своя комната» (1929) Вирджинии Вулф: пространственная метафора в историко-культурном и гендерном прочтении // Вестник Пермского университета. – 2017. – №9. – С. 80–87. https://doi.org/10.17072/2037-6681-2017-3-80-87
24. Parshley H.M. The Second Sex by Simone de Beauvoir. – London: Jonatan Cape, 1956. – 702 p.
25. Қондыбай С. Арғықазақ мифологиясы. Үшінші кітап. – Алматы: Дайк-Пресс, 2004. – 488 б.
REFERENCES
1. Stoller R.J. Sex and gender: The development of masculinity and femininity. – London: Routledge, 2020. – 396 p.
2. Rubin G. The traffic in women: Notes on the “political economy” of sex // In: Toward an Anthropology of Women. – New York: Monthly Review Press, 1975. – P. 157–210.
3. Toleu A., Nuriman B., Beylur S. Gender Balance in School Literature: The Representation of Kazakh Women Writers in Educational Textbooks // Sage Open. – 2026. – Vol. 16, №1. – https://doi.org/10.1177/21582440251410307.
4. Madіbaeva Q., Toleu A. Sara Mynzhasarovanyn «Aiel baqyty» romanyndagy aiel obrazdarynyn genderlіk bіregeilіgі [Gender identity of female images in the novel “Women's happiness” by Sarah Mynzhasarova] // Keruen. – 2025. – №2 (87). – B. 17–32. https://doi.org/10.53871/2078-8134.2025.2-01 [in Kazakh]
5. Toleu A.B., Saulembek G.R. Nazipa Qulzhanova angіmesіndegі aiel beinesі [The image of a woman in the story of Nazipa Kulzhanova] // Toraigyrov universitetіnіn habarshysy. Filologia seriasy. – 2024. – №4. – B. 425–435. https://doi.org/10.48081/QAJL5625 [in Kazakh]
6. Qulzhanova N. Qazaq aielderіne manifest [Manifesto to Kazakh women]. – Almaty: Alqa, 2024. – 232 b. [in Kazakh]
7. Gieseler C. Gender-reveal parties: performing community identity in pink and blue // Journal of Gender Studies. – 2017. – Vol. 27, №6. – P. 661–671. https://doi.org/10.1080/09589236.2017.1287066
8. Connell R.W. Growing up masculine: Rethinking the significance of adolescence in the making of masculinities // Irish Journal of Sociology, – 2005. – №14(2). – P. 11–28. https://doi.org/10.1177/079160350501400202
9. Matyzhanov K.S., Aitbaeva A.B. Qazaqtyn uilenu-guryp zhyrlary: etnografialyq astary men zhanrlyq saralanuy [Kazakh wedding songs: ethnographic background and genre differentiation] // QazUU habarshysy. Filosofia, madeniettanu zhane saiasattanu seriasy. – 2019. – №1(67). – B. 12–22. [in Kazakh]
10. Karimova B., Quantaiuly N., Tolepbergen B. Korkem matіnnіn genderlіk erekshelіkterі [Gender features of a literary text] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2023. – №4(130). – B. 89–100. https://doi.org/10.47526/2023-4/2664-0686.08 [in Kazakh]
11. Syzdyqova G.M., Zharymbetova D.K. Qazaq halqynyn dastuurlі madenietіndegі otbasylyq adet-guryptar men salt-dasturler [Family Customs and traditions in the traditional culture of the Kazakh people] // Qaragandy universitetіnіn habarshysy. – 2015. – №4(80). – B. 24–29. [in Kazakh]
12. Nursan A. Qazaqtyn etnografialyq kategorialar, ugymdar men ataularynyn dasturlі zhuiesі [Traditional system of Kazakh ethnographic categories, concepts and names]. – Almaty: Alem Damu Integracia, 2017. – 735 b. [in Kazakh]
13. Besіk zhyry turaly [About the lullaby]. [Electronic resource]. URL: https://anamenbala.kz/balalar-alemi/naresteler/besik-tarbiesi/besik-jyry-turaly/ (date of access 13.01.2025) [in Kazakh]
14. Baitursynov A. Adebiet tanytqysh [Literature guide]. – Almaty: Atamura, 2003. – 208 b. [in Kazakh]
15. Altynsarin Y. Taza bulaq. Olender, angіmeler, ocherkter, hattar [A clean spring. Poems, short stories, essays, letters]. – Almaty: Atamura, 2008. – 208 b. [in Kazakh]
16. Lopuhova O.G. Transformacia gendernyh obrazov v tekstah russkih volshebnyh skazok [Transformation of gender images in the texts of Russian fairy tales] // Vestnik TGGPU. – 2009. – №16. – S. 136-141. [in Russian]
17. Qorgasbek Zh. Erler enseretіn taqyrypty aiel zhazushy romanga arqau ettі [The theme that men overcome was based on the novel by a female writer] // Egemen Qazaqstan. [Electronic resource]. URL: https://epvo.kz/#/register/education_program/application/38174 (date of access 06.01.2025) [in Kazakh]
18. Bektas G. «Qasіret pen tagdyr» – eldіn sherі men qaigysy – zhazushy Saule Doszhan [“Grief and fate” – the tragedy of the country – writer Saule Doszhan] // Aiqyn. [Electronic resource]. URL: https://aikyn.kz/68486/as-ret-pen-ta-dyr-eld-sher-men-ay-ysy (date of access 06.01.2025) [in Kazakh]
19. Uali N., Qurmanbaiuly Sh., Malbaqov M., Shoibekov R. Qazaq sozdіgі [Kazakh dictionary]. – Almaty: Dauіr, 2013. – 1488 b. [in Kazakh]
20. Babalar sozі: Zhuz tomdyq. T. 70. [The word of ancestors: one hundred volumes. Vol. 70] / Qurast.: Alpysbaeva Қ., Asqar Q., Akіmova T., Alіbekov T., Seidimbek A. [The word of ancestors: one hundred volumes]. – Astana: Foliant, 2011. – 540 b. [in Kazakh]
21. Halyq anі. Sekіrtpe [Folk song. Jump]. [Electronic resource]. URL: https://ander.kz/%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BF%D0%B5/ (date of access 01.01.2025) [in Kazakh]
22. Besіk zhyry turaly [About the lullaby]. [Electronic resource]. URL: https://anamenbala.kz/balalar-alemi/naresteler/besik-tarbiesi/besik-jyry-turaly/ (date of access 13.01.2025) [in Kazakh]
23. Berezhnaia M.S. «Svoia komnata» (1929) Virdzhinii Vulf: prostranstvennaia metafora v istoriko-kulturnom i gendernom prochtenii [“My Own Room” (1929) Virginia Woolf: Spatial Metaphor in historical, cultural and gender interpretation] // Vestnik Permskogo universiteta. – 2017. – №9. – S. 80–87. https://doi.org/10.17072/2037-6681-2017-3-80-87 [in Russian]
24. Parshley H.M. The Second Sex by Simone de Beauvoir. – London: Jonatan Cape, 1956. – 702 p.
25. Qondybai S. Argyqazaq mifologiasy. Ushіnshі kіtap [Proto-Kazakh mythology. Third book]. – Almaty: Daik-Press, 2004. – 488 b. [in Kazakh]
