ДЕТЕКТИВ ӘҢГІМЕЛЕР: ОҚИҒАЛАР МЕН КЕЙІПКЕРЛЕР ЖҮЙЕСІ
##plugins.pubIds.doi.readerDisplayName##:
https://doi.org/10.47526/3107-3085.347Кілт сөздер:
қазіргі қазақ прозасы, детектив, монолог, диалог, кейіпкер сөзі, көркем деталь.Аңдатпа
Мақалада Т. Берікқызының «Шебердің шындығы», Е. Бейсеновтің «Ағайындылардың ажалы», Ә. Байболдың «Миллион», Қ. Шамахайұлының «Екеудің салған ойраны», Ж. Қалибекқызының «Ойыншық» жұмыртқа», Г. Нұрханованың «Жалғыздың кегі», А. Жусанбайдың «Қанды сурет», Қ. Ғұмаровтың «Түнде жортқан қасқырлар» әңгімелерін қарастыру арқылы қазіргі қазақ әдебиетіндегі детектив жанрының дамуы қарастырылды. Оқырман қызыға оқитын жанр әлем әдебиетінен үлкен орын алса, қазақ қаламгерлері де аталған жанрды дамытуда қоғам өміріндегі түрлі қылмыстарды әдебиетке алып келуде. Жазушылардың детектив шығармаларға тән «оқырманмен ойнау», «оқырманды алдау», «саспенс», «жүйкемен ойнау», «жалған іздер», «оқырманды адастыру» әдістерін қалай пайдаланғандығы нақты шығармалар негізінде талданды. Жанр табиғатына сай бұл шығармаларға да түрлі жағдайда жасалған құпия қылмыстар арқау болса, сол қылмысты ашудағы шытырман оқиғалар оқырманын баурап отыратындығына назар аударылды.
Оқиғалар жүйесіне салыстырмалы-типологиялық, құрылымдық және әдеби-теориялық талдау жасауда детектив әңгімелерде оқиғалардың бірізді дамитыны оқиғаның құпия қылмыспен басталуы, оқиғалардың кезең-кезеңімен дамуы, тартыстың шиеленісуі, кейіпкерлер арасындағы тартыс, шарықтау шегі және мәселенің шешілуімен сараланды. Кейіпкерлер жүйесіне талдау жасауда тергеуші, қылмыскер тәрізді бас кейіпкерлер мен жанама кейіпкерлердің монологтары, сөйлеген сөздері, әс-әркеттері мен қимылдары, өмірлік ұстанымдары негізге алынды. Құпия қылмысты ашудағы көркем детальдардың маңызы айқындалып, олардың сюжеттік-композициялық тұтастықты қалыптастырудағы рөлі көрсетілді. Зерттеу нәтижесінде қазіргі қазақ детективтік әңгімелерінде қоғамдағы әлеуметтік мәселелер мен қылмыстық құбылыстардың көркем бейнеленетіні, сондай-ақ мұндай шығармалардың оқырманды адамгершілік құндылықтар туралы ойландыруға ықпал ететіні анықталды.
Әдебиеттер тізімі
1. Детектив и политика. Выпуск 4. – Москва: Изд-во Агентства печати Новости, 1989. – 258 с.
2. Серт: Қазақстан жазушыларының детектив шығармалары. 2 томдық. Т. 1. – Алматы: Жібек Жолы, 2021. – 416 б.
3. Шытырман. Детектив шығармалар жинағы. – Алматы: «Заң» медиа-корпорациясы ЖШС, 2022. – 381 б.
4. Mirbağırova S.A. Azərbaycan ədəbiyyatında detektiv janr dünya ədəbiyyatı kontekstində: Fil.elm.namə ... dis. – Bakı, 1998. – 185 s.
5. Mamedova İ.M. Müasir Amerika və Azərbaycan ədəbiyyatında detektiv janrının yeni çalarları: Fəlsəfə doktoru (PhD) ... müəllifin xülasəsi. – Bakı, 2010. – 22 s.
6. Жунусова А. Жазушы Кемел Тоқаев және қазақ әдебиетінің детектив жанрын ЖОО-да оқыту: Философия докторы (PhD) ... дис. – Астана, 2023. – 135 б.
7. Zhunussova A., Kenesbayeva Sh., Tulekova G., Nurpeissov N., Turysbek R. Tracing the History of the Detective Genre in Literature: A Qualitative Study Based on Interviews with Literary Critics // International Journal of Society, Culture Language. – 2023. – Vol. 11, No 3. – P. 13-22. https://doi.org/10.22034/ijscl.2023.1999960.2998.
8. Детективный жанр в искусстве: социальный, психологический, литературный аспекты в прошлом и настоящем // Материалы Всероссийской научно-практической конференции студентов и магистрантов / под общ. ред. Киреевой Н.В. – Воронеж: НАУКА-ЮРИПРЕСС, 2024. – 165 с.
9. Агафанова М.Н. Жанр детектива и творчество Ж.Сименова // Сб. трудов СОПИ. – 1974. – №1. – С. 1-12.
10. Лампорт Е. Америка в отрожении детективного жанра // Независимая газета. – 1993. – 15 декабря. – С.15.
11. Орда Г.Ж., Хуатбекұлы Е., Отарова А.Н. С. Олжабайдың «Қыз жылаған түн» детективті повесінің көркемдік ерекшелігі // Керуен. – 2025. – №3(88). – Б. 50-60.
https://doi.org/10.53871/2078-8134.2025.3-03
12. Мансурова Э.Ж., Керімбекова Б.Д., Орда Г.Ж. Қазіргі қазақ әдебиетіндегі детективті повестердің жанрлық ерекшелігі // Е. Бөкетов атындағы Қарағанды ұлттық университетінің Хабаршысы. Филология сериясы. – 2025. – №3 (119). – Б. 210-223. https://doi.org/10.31489/2025Ph3/210-223
13. Кеңшілікұлы А. Қазақ детективін қашан оқимыз? [Электронды ресурс]. URL: https://kemel-qalamger.kz/?p=1398 (қаралған күні 17.11.2025)
14. Тәшенов Т. Қазақ детективі қашан жанданады? // Айқын. – 2009, 12 маусым.
15. Дүйсен Г.Е., Сүйерқұл Б.М., Қыдырбай Қ.А. Этникалық және мәдени бірегейлікті қалыптастырудағы агиоантропонимдердің рөлі // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2025. – №4 (138). – Б. 176–186. https://doi.org/10.47526/2025-4/2664-0686.283
REFERENCES
1. Detektiv i politika. Vypusk 4 [Detective and politics. Issue 4]. – Moskva: Izd-vo Agentstva pechati Novosti, 1989. – 258 s. [in Russian]
2. Sert: Qazaqstan zhazushylarynyn detektiv shygarmalary. 2 tomdyq. T. 1 [Oath: detective works of writers of Kazakhstan. 2 volumes. T. 1]. – Almaty: Zhіbek Zholy, 2021. – 416 b. [in Kazakh]
3. Shytyrman. Detektiv shyпarmalar zhinaпy [Adventure. Collection of detective works]. – Almaty: «Zaт» media-korporaciasy ZhShS, 2022. – 381 b. [in Kazakh]
4. Mirbağırova S.A. Azarbaycan adabiyyatynda detektiv janr dunya adabiyyaty kontekstinda: Fil.elm.nama ... dis. [Detective genre in Azerbaijani literature in the context of world literature: dis.]. – Bakı, 1998. – 185 s. [in Azerbaijani]
5. Mamedova I.M. Müasir Amerika və Azərbaycan ədəbiyyatında detektiv janrının yeni çalarları: Fəlsəfə doktoru (PhD) ... müəllifin xülasəsi. – Bakı, 2010. – 22 səh. [New shades of the detective genre in modern US and Azerbaijani literature: abstract.] – Baku, 2010. – 22 b. [in Azerbaijani]
6. Zhunusova A. Zhazushy Kemel Toqaev zhane qazaq adebietіnіn detektiv zhanryn ZhOO-da oqytu: Filosofia doktory (PhD) ... dis. [Writer Kemel Tokayev and teaching the detective genre of Kazakh literature at the University: dis.] – Astana, 2023. – 135 b. [in Kazakh]
7. Zhunussova A., Kenesbayeva Sh., Tulekova G., Nurpeissov N., Turysbek R. Tracing the History of the Detective Genre in Literature: A Qualitative Study Based on Interviews with Literary Critics // International Journal of Society, Culture Language. – 2023. – Vol. 11, No 3. – P. 13-22. https://doi.org/10.22034/ijscl.2023.1999960.2998.
8. Detektivnyi zhanr v iskusstve: socialnyi, psihologicheski, literaturnyi aspekty v proshlom i nastoiashem [Detective genre in art: social, psychological, literary aspects in the past and present] // Materialy Vserossiskoi nauchno-prakticheskoi konferencii studentov i magistrantov / pod obsh. red. Kireevoi N.V. – Voronezh: NAUKA-IuRIPRESS, 2024. – 165 s. [in Russian]
9. Agafanova M.N. Zhanr detektiva i tvorchestvo Zh.Simenova [The genre of detective fiction and the work of J.Simenova] // Sb. trudov SOPI. – Moskva, 1974. – №1. – S. 1-12 [in Russian]
10. Lamport E. Amerika v otrozhenii detektivnogo zhanra [America at the birth of the detective genre] // Nezavisimaia gazeta. – 1993. – 15 dekabria. – S.15. [in Russian]
11. Orda G.Zh., Huatbekuly E., Otarova A.N. S. Olzhabaidyn «Qyz zhylagan tun» detektivtі povesіnіn korkemdіk erekshelіgі [Artistic features of the detective story “The night when the Girl Cried” by S. Olzhabay] // Keruen. – 2025. – №3(88). – B. 50-60. https://doi.org/10.53871/2078-8134.2025.3-03 [in Kazakh]
12. Mansurova E.Zh., Kerіmbekova B.D., Orda G.Zh. Qazіrgі qazaq adebietіndegі detektivtі povesterdіn zhanrlyq erekshelіgі [Genre features of detective stories in modern Kazakh literature] // E. Boketov atyndagy Qaragandy ulttyq universitetіnіn Habarshysy. Filologia seriasy. – 2025. – №3 (119). – B. 210-223. https://doi.org/10.31489/2025Ph3/210-223 [in Kazakh]
13. Kenshіlіkuly A. Qazaq detektivіn qashan oqimyz? [When will we read the Kazakh detective?]. [Electronic resource]. URL: https://kemel-qalamger.kz/?p=1398 (date of access 17.11.2025) [in Kazakh]
14. Tashenov T. Qazaq detektivі qashan zhandanady? [When will the Kazakh Detective be revived?] // Aiqyn. – 2009, 12 mausym. [in Kazakh]
15. Duisen G.E., Suierqul B.M., Qydyrbai Қ.A. Etnikalyq zhane madeni bіregeilіktі qalyptastyrudagy agioantroponimderdіn rolі [The role of agioanthroponyms in the formation of ethnic and cultural identity] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2025. – №4 (138). – B. 176–186. https://doi.org/10.47526/2025-4/2664-0686.283 [in Kazakh]
Жүктеулер
Жарияланды
Дәйексөзді қалай келтіруге болады
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 Yassawi Journal of Philology
Бұл жұмыс Creative Commons атрибуты бойынша лицензияланған. 4.0 Халықаралық лицензия.
