POLISIYE HIKÂYELER: OLAY ÖRGÜSÜ VE KARAKTERLER SISTEMI
DOI:
https://doi.org/10.47526/3107-3085.347Anahtar Kelimeler:
çağdaş Kazak nesri (prozası), polisiye (detektif), monolog, diyalog, karakter dili, edebî detay.Özet
Makalede; T. Berikkızı’nın “Şeberdiñ Şındığı” (Ustanın Gerçeği), E. Beysenov’un “Ağayındılardıñ Ajalı” (Kardeşlerin Ölümü), E. Baybol’un “Million”, K. Şamahayulı’nın “Ekevdiñ Salğan Oyranı” (İkinkinin Yarattığı Tahribat), Zh. Kalibekkızı’nın “Oyınşık Jumırtka” (Oyuncak Yumurta), G. Nurhanova’nın “Jalğızdıñ Kegi” (Yalnızın İntikamı), A. Zhusanbay’ın “Kandı Suret” (Kanlı Resim) ve K. Gumarov’un “Tünde Jortkan Kaskırlar” (Gece Gezen Kurtlar) adlı hikâyeleri incelenerek modern Kazak edebiyatında polisiye (detektif) türünün gelişimi ele alınmıştır. Okuyucunun ilgiyle takip ettiği bu tür dünya edebiyatında büyük bir yer tutarken, Kazak yazarlar da bu türü geliştirmek adına toplumsal hayattaki çeşitli suç unsurlarını edebiyata taşımaktadırlar. Yazarların, polisiye eserlerin doğasında var olan “okuyucuyla oynama”, “okuyucuyu yanıltma”, “gerilim (suspense)”, “psikolojik gerginlik yaratma”, “sahte izler bırakma” ve “okuyucuyu şaşırtma (çelişkiye düşürme)” gibi yöntemleri somut eserler üzerinden nasıl kullandıkları analiz edilmiştir. Türün tabiatına uygun olarak bu eserlerin de farklı koşullarda işlenmiş gizemli suçları temel aldığı ve bu suçların aydınlatılmasındaki gizemli/heyecanlı olayların okuyucuyu sürüklediği vurgulanmıştır.
Olay örgüsünün karşılaştırmalı-tipolojik, yapısal ve edebî-teorik analizinde; polisiye hikâyelerde olayların doğrusal bir hat üzerinde geliştiği, anlatının gizemli bir suçla başladığı, olayların aşama aşama ilerlediği, çatışmanın tırmandığı, karakterler arası sürtüşmeler, doruk noktası (klas) ve düğümün çözülüşü (çözüm) evreleriyle tasnif edilmiştir. Karakterler sisteminin analizinde ise dedektif/müfettiş ve suçlu gibi başkarakterler ile yan karakterlerin iç konuşmaları (monologları), diyalogları, eylem ve hareketleri ile hayata bakış açıları esas alınmıştır. Gizemli suçların çözülmesindeki edebî detayların (kurgusal ayrıntıların) önemi vurgulanmış ve bunların olay örgüsü-kompozisyon bütünlüğünü oluşturmadaki rolü gösterilmiştir. Araştırma sonucunda, günümüz Kazak polisiye hikâyelerinde toplumsal sorunlar ile suç olgusunun sanatsal bir biçimde yansıtıldığı, ayrıca bu tür eserlerin okuyucuyu insani ve ahlaki değerler üzerine düşünmeye sevk ettiği tespit edilmiştir.
Referanslar
1. Детектив и политика. Выпуск 4. – Москва: Изд-во Агентства печати Новости, 1989. – 258 с.
2. Серт: Қазақстан жазушыларының детектив шығармалары. 2 томдық. Т. 1. – Алматы: Жібек Жолы, 2021. – 416 б.
3. Шытырман. Детектив шығармалар жинағы. – Алматы: «Заң» медиа-корпорациясы ЖШС, 2022. – 381 б.
4. Mirbağırova S.A. Azərbaycan ədəbiyyatında detektiv janr dünya ədəbiyyatı kontekstində: Fil.elm.namə ... dis. – Bakı, 1998. – 185 s.
5. Mamedova İ.M. Müasir Amerika və Azərbaycan ədəbiyyatında detektiv janrının yeni çalarları: Fəlsəfə doktoru (PhD) ... müəllifin xülasəsi. – Bakı, 2010. – 22 s.
6. Жунусова А. Жазушы Кемел Тоқаев және қазақ әдебиетінің детектив жанрын ЖОО-да оқыту: Философия докторы (PhD) ... дис. – Астана, 2023. – 135 б.
7. Zhunussova A., Kenesbayeva Sh., Tulekova G., Nurpeissov N., Turysbek R. Tracing the History of the Detective Genre in Literature: A Qualitative Study Based on Interviews with Literary Critics // International Journal of Society, Culture Language. – 2023. – Vol. 11, No 3. – P. 13-22. https://doi.org/10.22034/ijscl.2023.1999960.2998.
8. Детективный жанр в искусстве: социальный, психологический, литературный аспекты в прошлом и настоящем // Материалы Всероссийской научно-практической конференции студентов и магистрантов / под общ. ред. Киреевой Н.В. – Воронеж: НАУКА-ЮРИПРЕСС, 2024. – 165 с.
9. Агафанова М.Н. Жанр детектива и творчество Ж.Сименова // Сб. трудов СОПИ. – 1974. – №1. – С. 1-12.
10. Лампорт Е. Америка в отрожении детективного жанра // Независимая газета. – 1993. – 15 декабря. – С.15.
11. Орда Г.Ж., Хуатбекұлы Е., Отарова А.Н. С. Олжабайдың «Қыз жылаған түн» детективті повесінің көркемдік ерекшелігі // Керуен. – 2025. – №3(88). – Б. 50-60.
https://doi.org/10.53871/2078-8134.2025.3-03
12. Мансурова Э.Ж., Керімбекова Б.Д., Орда Г.Ж. Қазіргі қазақ әдебиетіндегі детективті повестердің жанрлық ерекшелігі // Е. Бөкетов атындағы Қарағанды ұлттық университетінің Хабаршысы. Филология сериясы. – 2025. – №3 (119). – Б. 210-223. https://doi.org/10.31489/2025Ph3/210-223
13. Кеңшілікұлы А. Қазақ детективін қашан оқимыз? [Электронды ресурс]. URL: https://kemel-qalamger.kz/?p=1398 (қаралған күні 17.11.2025)
14. Тәшенов Т. Қазақ детективі қашан жанданады? // Айқын. – 2009, 12 маусым.
15. Дүйсен Г.Е., Сүйерқұл Б.М., Қыдырбай Қ.А. Этникалық және мәдени бірегейлікті қалыптастырудағы агиоантропонимдердің рөлі // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2025. – №4 (138). – Б. 176–186. https://doi.org/10.47526/2025-4/2664-0686.283
REFERENCES
1. Detektiv i politika. Vypusk 4 [Detective and politics. Issue 4]. – Moskva: Izd-vo Agentstva pechati Novosti, 1989. – 258 s. [in Russian]
2. Sert: Qazaqstan zhazushylarynyn detektiv shygarmalary. 2 tomdyq. T. 1 [Oath: detective works of writers of Kazakhstan. 2 volumes. T. 1]. – Almaty: Zhіbek Zholy, 2021. – 416 b. [in Kazakh]
3. Shytyrman. Detektiv shyпarmalar zhinaпy [Adventure. Collection of detective works]. – Almaty: «Zaт» media-korporaciasy ZhShS, 2022. – 381 b. [in Kazakh]
4. Mirbağırova S.A. Azarbaycan adabiyyatynda detektiv janr dunya adabiyyaty kontekstinda: Fil.elm.nama ... dis. [Detective genre in Azerbaijani literature in the context of world literature: dis.]. – Bakı, 1998. – 185 s. [in Azerbaijani]
5. Mamedova I.M. Müasir Amerika və Azərbaycan ədəbiyyatında detektiv janrının yeni çalarları: Fəlsəfə doktoru (PhD) ... müəllifin xülasəsi. – Bakı, 2010. – 22 səh. [New shades of the detective genre in modern US and Azerbaijani literature: abstract.] – Baku, 2010. – 22 b. [in Azerbaijani]
6. Zhunusova A. Zhazushy Kemel Toqaev zhane qazaq adebietіnіn detektiv zhanryn ZhOO-da oqytu: Filosofia doktory (PhD) ... dis. [Writer Kemel Tokayev and teaching the detective genre of Kazakh literature at the University: dis.] – Astana, 2023. – 135 b. [in Kazakh]
7. Zhunussova A., Kenesbayeva Sh., Tulekova G., Nurpeissov N., Turysbek R. Tracing the History of the Detective Genre in Literature: A Qualitative Study Based on Interviews with Literary Critics // International Journal of Society, Culture Language. – 2023. – Vol. 11, No 3. – P. 13-22. https://doi.org/10.22034/ijscl.2023.1999960.2998.
8. Detektivnyi zhanr v iskusstve: socialnyi, psihologicheski, literaturnyi aspekty v proshlom i nastoiashem [Detective genre in art: social, psychological, literary aspects in the past and present] // Materialy Vserossiskoi nauchno-prakticheskoi konferencii studentov i magistrantov / pod obsh. red. Kireevoi N.V. – Voronezh: NAUKA-IuRIPRESS, 2024. – 165 s. [in Russian]
9. Agafanova M.N. Zhanr detektiva i tvorchestvo Zh.Simenova [The genre of detective fiction and the work of J.Simenova] // Sb. trudov SOPI. – Moskva, 1974. – №1. – S. 1-12 [in Russian]
10. Lamport E. Amerika v otrozhenii detektivnogo zhanra [America at the birth of the detective genre] // Nezavisimaia gazeta. – 1993. – 15 dekabria. – S.15. [in Russian]
11. Orda G.Zh., Huatbekuly E., Otarova A.N. S. Olzhabaidyn «Qyz zhylagan tun» detektivtі povesіnіn korkemdіk erekshelіgі [Artistic features of the detective story “The night when the Girl Cried” by S. Olzhabay] // Keruen. – 2025. – №3(88). – B. 50-60. https://doi.org/10.53871/2078-8134.2025.3-03 [in Kazakh]
12. Mansurova E.Zh., Kerіmbekova B.D., Orda G.Zh. Qazіrgі qazaq adebietіndegі detektivtі povesterdіn zhanrlyq erekshelіgі [Genre features of detective stories in modern Kazakh literature] // E. Boketov atyndagy Qaragandy ulttyq universitetіnіn Habarshysy. Filologia seriasy. – 2025. – №3 (119). – B. 210-223. https://doi.org/10.31489/2025Ph3/210-223 [in Kazakh]
13. Kenshіlіkuly A. Qazaq detektivіn qashan oqimyz? [When will we read the Kazakh detective?]. [Electronic resource]. URL: https://kemel-qalamger.kz/?p=1398 (date of access 17.11.2025) [in Kazakh]
14. Tashenov T. Qazaq detektivі qashan zhandanady? [When will the Kazakh Detective be revived?] // Aiqyn. – 2009, 12 mausym. [in Kazakh]
15. Duisen G.E., Suierqul B.M., Qydyrbai Қ.A. Etnikalyq zhane madeni bіregeilіktі qalyptastyrudagy agioantroponimderdіn rolі [The role of agioanthroponyms in the formation of ethnic and cultural identity] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2025. – №4 (138). – B. 176–186. https://doi.org/10.47526/2025-4/2664-0686.283 [in Kazakh]
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Yassawi Journal of Philology
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
