ҚАЗАҚ АНИМАЛИСТІК ПРОЗАСЫНЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ
##plugins.pubIds.doi.readerDisplayName##:
https://doi.org/10.47526/3107-3085.351Кілт сөздер:
фольклор, мотив, анималистік проза, ұлттық дүниетаным, аксиологиялық жүйе.Аңдатпа
Бұл мақалада қазақ анималистік прозасының зерттелу мәселелері қарастырылады. Зерттеудің мақсаты – қазақ анималистік прозасының зерттелу тарихын, ерекшеліктерін және оның ұлттық әдебиеттану ғылымындағы орнын анықтау. Қазақ халық ауыз әдебиетінен бастау алатын анималистік прозаның зерттелу тарихына байланысты еңбектер қазақ әдебиеттану ғылымында аз десек артық айтқандық емес. Осы мәселелерді ескеріп, аталған тақырыпта зерттеу жұмысын жазу мәселесі бұл мақаланың мақсатын айқындайды. Аталған мақсатқа сай, төмендегідей міндеттер белгіленді: анималистік прозасының қалыптасу, зерттелу мәселелерін саралау; фольклорлық-тотемдік мотивтердің көркемдік, аксиологиялық қызметін пайымдау; зерттеу нәтижелерін теориялық, ғылыми тұрғыда айқындау.
Мақаланың ғылыми жаңалығы – анималистік прозадағы мистикалық, фольклорлық және тотемдік мотивтердің өзара байланысы мен сабақтастығын ұлттық әдебиеттану контексінде кешенді түрде қарастыруында. Мақалада қазақ анималистік проза жанрының эволюциясы, мотивтердің тарихи трансформациясы, ұлттық мәдениеттегі орны сараланады. Зерттеу қорытындылары анималистік прозаның көркемдік, теориялық, тәрбиелік, дидактикалық және аксиологиялық қызметін айқындайды. Қорытындылар қазақ анималистік прозасының тарихи дамуы мен хронологиялық эволюциясын, сондай-ақ оның зерттелу мәселелерін ескере отырып жасалған. Мақаланың нәтижелері мен ғылыми тұжырымдарын қоғамдық ғылымдар салалары бойынша өткізілетін курстар мен семинарларда, әдебиеттану, мәдениеттану, фольклор, философия, педагогика, этнография және тағы басқа бағыттағы зерттеу жұмыстарында пайдалануға болады. Зерттеу мақала қазақ анималистік прозасын заманауи ғылыми тұрғыдан зерделеуге бағытталып, экологиялық сана, этномәдени код, аксиологиялық жүйе мәселелерін талдауға, түсінуге мүмкіндік береді.
Әдебиеттер тізімі
1. Қасқабасов С. Алтын жылға. – Алматы: Жібек жолы, 2013. – 520 б.
2. Қасқабасов С. Қазақтың халық прозасы. – Алматы: Ғылым, 1984. – 272 б.
3. Алтаева Г. Казахская анималистическая повесть 1960-70-х годов (генезис, образность, повествовательные формы): автореф. ... канд. филол. наук. – Алматы, 2004. – 30 с.
4. Жарылғапов Ж., Такиров С., Жакулаев Ә. Қазақ прозасы: модернизм және постмодернизм. – Қарағанды: «Арко» ЖШС, 2015. – 290 б.
5. Алтынсарин Ы. Қазақ хрестоматиясы. – Алматы: Білім, 2003. – 111 б.
6. Алтынсарин Ы. Кел, балалар оқылық. – Алматы: Атамұра, 2006. – 162 б.
7. Абай. Сен де бір кірпіш дүниеге... – Алматы: Атамұра, 2020. – 288 б.
8. Кемелбаева А. Жазушы ізгіліктің иесі болуы тиіс. [Электронды ресурс]. – URL: https://abai.kz/post/13342.20.04.2012 (қаралған күні: 13.08.2025)
9. Нүсіпәліқызы А. Қазіргі қазақ әңгімелеріндегі мифтің көркемдік қызметі (2000-2022 жылдар): Философия докторы (PhD) ... дис. – Алматы, 2023. – 142 б.
10. Мужигова Г.М., Сейсенбиева Э.С., Ергубекова Ж.С. Кенже ұл мотиві: түркі халықтары фольклорындағы мұрагерлік феномен // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2025. – № 4 (138). – Б. 247–257. https://doi.org/10.47526/2025-4/2664-0686.289
11. Ривкин Д., Райан М. Әдебиет теориясы: Антология. 4-том. – Алматы: «Ұлттық аударма бюросы» қоғамдық қоры, 2019. – 452 б.
12. Әуезов М. Көксерек. – Алматы: Балауса, 2006. – 512 б.
13. Алтаева Г. Дискретная композиция казахской анималистической повести 1960-70-х годов // European Researcher. – 2014. – Vol. (70), No 3-1. https://doi.org/10.13187/issn.2219-8229
14. Балтабаева Г. Тәуелсіздік кезеңіндегі қазақ прозасы. – Алматы: ҚазМемҚызПУ, 2012. – 273 б.
15. Сыздыков С. А. Сейдімбек прозасындағы ұлттық-этнографиялық құндылықтардың көркемдік қызметі: Философия докторы (PhD) ... дис. – Алматы, 2023. – 143 б.
16. Иманғали Ө. Қазіргі қазақ әңгімелерінің көркемдік әлемі (1991-2021 жж.): Философия докторы (PhD) ... дис. – Алматы, 2024. – 121 б.
17. Нүсіпәліқызы А. Қазіргі қазақ әңгімелеріндегі мифтің көркемдік қызметі (2000-2022 жылдар): Философия докторы (PhD) ... дис. – Алматы, 2023. – 142 б.
18. Оразқұлова Қ. Қазақ суретшілері шығармашылығындағы архетиптік образ бен ұжымдық бейсана: мәдени-философиялық талдау. – Алматы: «Каратау КБ» ЖШС, «Дәстүр», 2014. – 384 б.
REFERENCES
1. Qasqabasov S. Altyn zhylga [Golden channel]. – Almaty: Zhіbek zholy, 2013. – 520 b. [in Kazakh]
2. Qasqabasov S. Qazaqtyn halyq prozasy [Kazakh folk prose]. – Almaty: Gylym, 1984. – 272 b. [in Kazakh]
3. Altaeva G. Kazahskaia animalisticheskaia povest 1960-70-h godov (genezis, obraznost, povestvovatelnye formy): avtoref. ... kand. filol. nauk [Kazakh animalistic novel of the 1960s and 70s (genesis, imagery, narrative forms): abstract]. – Almaty, 2004. – 30 s. [in Russian]
4. Zharylgapov Zh., Takirov S., Zhakulaev A. Qazaq prozasy: modernizm zhane postmodernizm [Kazakh prose: modernism and postmodernism]. – Qaragandy: «Arko» ZhShS, 2015. – 290 b. [in Kazakh]
5. Altynsarin Y. Qazaq hrestomatiasy [Kazakh chrestomathy]. – Almaty: Bіlіm, 2003. – 111 b. [in Kazakh]
6. Altynsarin Y. Kel, balalar oqylyq [Come, Children, Let’s Read]. – Almaty: Atamura, 2006. – 162 b. [in Kazakh]
7. Abai. Sen de bіr kіrpіsh duniege... [You Too Are a Brick in the World's Foundation...]. – Almaty: Atamura, 2020. – 288 b. [in Kazakh]
8. Kemelbaeva A. Zhazushy іzgіlіktіn iesі boluy tiіs [The writer must be the owner of virtue]. [Electronic resource]. URL: https://abai.kz/post/13342.20.04.2012 (date of access 13.08.2025) [in Kazakh]
9. Nusіpalіqyzy A. Qazіrgі qazaq angіmelerіndegі miftіn korkemdіk qyzmetі (2000-2022 zhyldar): Filosofia doktory (PhD) ... dis. [Artistic activity of myth in modern Kazakh stories (2000-2022): dis.]. – Almaty, 2023. – 142 b. [in Kazakh]
10. Muzhigova G.M., Seisenbieva E.S., Ergubekova Zh.S. Kenzhe ul motivі: turkі halyqtary folkloryndagy muragerlіk fenomen [The motive of the youngest son: the phenomenon of inheritance in the folklore of the Turkic peoples] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2025. – №4 (138). – B. 247–257. https://doi.org/10.47526/2025-4/2664-0686.289 [in Kazakh]
11. Rivkin D., Raian M. Adebiet teoriasy: Antologia. 4-tom [Literary Theory: An Anthology. Volume 4]. – Almaty: «Ulttyq audarma biurosy» qogamdyq qory, 2019. – 452 b. [in Kazakh]
12. Auezov M. Kokserek [Kokserek]. – Almaty: Balausa, 2006. – 512 b. [in Kazakh]
13. Altaeva G. Diskretnaia kompozicia kazahskoi animalisticheskoi povesti 1960-70-h godov [A discrete composition of the Kazakh animalistic novel of the 1960s and 70s] // European Researcher. – 2014. – Vol. (70), No 3-1. https://doi.org/10.13187/issn.2219-8229 [in Russian]
14. Baltabaeva G. Tauelsіzdіk kezenіndegі qazaq prozasy [Kazakh prose in the period of independence]. – Almaty: QazMemQyzPU, 2012. – 273 b. [in Kazakh]
15. Syzdykov S. A. Seidіmbek prozasyndagy ulttyq-etnografialyq qundylyqtardyn korkemdіk qyzmetі: Filosofia doktory (PhD) ... dis. [Artistic activity of national and ethnographic values in the prose of A. Seidimbek: dis.]. – Almaty, 2023. – 143 b. [in Kazakh]
16. Imangali O. Qazіrgі qazaq angіmelerіnіn korkemdіk alemі (1991-2021 jj.): Filosofia doktory (PhD) ... dis. [Artistic activity of myth in modern Kazakh stories (2000-2022)]. – Almaty, 2024. – 121 b. [in Kazakh]
17. Nusіpalіqyzy A. Qazіrgі qazaq angіmelerіndegі miftіn korkemdіk qyzmetі (2000-2022 jyldar): Filosofia doktory (PhD) ... dis. [Artistic activity of myth in modern Kazakh stories (2000-2022)]. – Almaty, 2023. – 142 b. [in Kazakh]
18. Orazqulova Q. Qazaq suretshіlerі shygarmashylygyndagy arhetiptіk obraz ben uzhymdyq beisana: madeni-filosofialyq taldau [Archetypal image and collective identity in the work of Kazakh artists: cultural and philosophical analysis]. – Almaty: «Karatau KB» ZhShS, «Dastur», 2014. – 384 b. [in Kazakh]
Жүктеулер
Жарияланды
Дәйексөзді қалай келтіруге болады
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 Yassawi Journal of Philology
Бұл жұмыс Creative Commons атрибуты бойынша лицензияланған. 4.0 Халықаралық лицензия.
