KAZAK ANIMALISTIK (HAYVAN MERKEZLI) NESRININ İNCELENMESI
DOI:
https://doi.org/10.47526/3107-3085.351Anahtar Kelimeler:
folklor, motif, animalistik nesir (proza), ulusal dünya görüşü, aksiyolojik sistem.Özet
Bu makalede, Kazak animalistik (hayvan konulu/merkezli) nesrinin (prozasının) araştırılma sorunları ele alınmaktadır. Araştırmanın amacı; Kazak animalistik nesrinin incelenme tarihini, ayırt edici özelliklerini ve ulusal edebiyat bilimindeki yerini belirlemektir. Kazak halk edebiyatından (folklorundan) kök alan animalistik nesrin araştırma tarihine yönelik çalışmaların Kazak edebiyat biliminde oldukça az olduğunu söylemek abartı olmayacaktır. Bu eksiklikler göz önünde bulundurularak, söz konusu başlıkta bir araştırma yürütülmesi bu makalenin amacını şekillendirmiştir. Bu amaca uygun olarak şu görevler belirlenmiştir: Animalistik nesrin oluşum ve incelenme meselelerini analiz etmek; folklorik-totemik motiflerin sanatsal ve aksiyolojik (değerbilimsel) işlevlerini değerlendirmek; araştırma sonuçlarını teorik ve bilimsel açıdan netleştirmek.
Makalenin bilimsel yeniliği; animalistik nesirdeki mistik, folklorik ve totemik motiflerin karşılıklı ilişkisini ve sürekliliğini ulusal edebiyat bilimi bağlamında bütüncül bir şekilde ele almasında yatmaktadır. Makalede Kazak animalistik nesir türünün evrimi, motiflerin tarihsel dönüşümü (transformasyonu) ve ulusal kültürdeki yeri çözümlenmektedir. Araştırma bulguları; animalistik nesrin sanatsal, teorik, eğitsel, didaktik ve aksiyolojik işlevlerini ortaya koymaktadır. Kazak animalistik nesrinin tarihsel gelişimi ile kronolojik evrimi ve bunun araştırılma sorunları dikkate alınmıştır. Makalenin sonuçları ve bilimsel çıkarımları; sosyal bilimler alanlarında düzenlenen ders ve seminerlerde; edebiyat bilimi, kültüroloji (kültür bilimi), folklor, felsefe, pedagoji, etnografya ve diğer benzeri yönlerdeki araştırma çalışmalarında kullanılabilir. Bu araştırma makalesi, Kazak animalistik nesrini modern bilimsel yaklaşımlarla incelemeye odaklanarak; ekolojik bilinç, etnokültürel kod ve aksiyolojik sistem meselelerini analiz etmeye ve anlamaya olanak tanımaktadır.
Referanslar
1. Қасқабасов С. Алтын жылға. – Алматы: Жібек жолы, 2013. – 520 б.
2. Қасқабасов С. Қазақтың халық прозасы. – Алматы: Ғылым, 1984. – 272 б.
3. Алтаева Г. Казахская анималистическая повесть 1960-70-х годов (генезис, образность, повествовательные формы): автореф. ... канд. филол. наук. – Алматы, 2004. – 30 с.
4. Жарылғапов Ж., Такиров С., Жакулаев Ә. Қазақ прозасы: модернизм және постмодернизм. – Қарағанды: «Арко» ЖШС, 2015. – 290 б.
5. Алтынсарин Ы. Қазақ хрестоматиясы. – Алматы: Білім, 2003. – 111 б.
6. Алтынсарин Ы. Кел, балалар оқылық. – Алматы: Атамұра, 2006. – 162 б.
7. Абай. Сен де бір кірпіш дүниеге... – Алматы: Атамұра, 2020. – 288 б.
8. Кемелбаева А. Жазушы ізгіліктің иесі болуы тиіс. [Электронды ресурс]. – URL: https://abai.kz/post/13342.20.04.2012 (қаралған күні: 13.08.2025)
9. Нүсіпәліқызы А. Қазіргі қазақ әңгімелеріндегі мифтің көркемдік қызметі (2000-2022 жылдар): Философия докторы (PhD) ... дис. – Алматы, 2023. – 142 б.
10. Мужигова Г.М., Сейсенбиева Э.С., Ергубекова Ж.С. Кенже ұл мотиві: түркі халықтары фольклорындағы мұрагерлік феномен // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2025. – № 4 (138). – Б. 247–257. https://doi.org/10.47526/2025-4/2664-0686.289
11. Ривкин Д., Райан М. Әдебиет теориясы: Антология. 4-том. – Алматы: «Ұлттық аударма бюросы» қоғамдық қоры, 2019. – 452 б.
12. Әуезов М. Көксерек. – Алматы: Балауса, 2006. – 512 б.
13. Алтаева Г. Дискретная композиция казахской анималистической повести 1960-70-х годов // European Researcher. – 2014. – Vol. (70), No 3-1. https://doi.org/10.13187/issn.2219-8229
14. Балтабаева Г. Тәуелсіздік кезеңіндегі қазақ прозасы. – Алматы: ҚазМемҚызПУ, 2012. – 273 б.
15. Сыздыков С. А. Сейдімбек прозасындағы ұлттық-этнографиялық құндылықтардың көркемдік қызметі: Философия докторы (PhD) ... дис. – Алматы, 2023. – 143 б.
16. Иманғали Ө. Қазіргі қазақ әңгімелерінің көркемдік әлемі (1991-2021 жж.): Философия докторы (PhD) ... дис. – Алматы, 2024. – 121 б.
17. Нүсіпәліқызы А. Қазіргі қазақ әңгімелеріндегі мифтің көркемдік қызметі (2000-2022 жылдар): Философия докторы (PhD) ... дис. – Алматы, 2023. – 142 б.
18. Оразқұлова Қ. Қазақ суретшілері шығармашылығындағы архетиптік образ бен ұжымдық бейсана: мәдени-философиялық талдау. – Алматы: «Каратау КБ» ЖШС, «Дәстүр», 2014. – 384 б.
REFERENCES
1. Qasqabasov S. Altyn zhylga [Golden channel]. – Almaty: Zhіbek zholy, 2013. – 520 b. [in Kazakh]
2. Qasqabasov S. Qazaqtyn halyq prozasy [Kazakh folk prose]. – Almaty: Gylym, 1984. – 272 b. [in Kazakh]
3. Altaeva G. Kazahskaia animalisticheskaia povest 1960-70-h godov (genezis, obraznost, povestvovatelnye formy): avtoref. ... kand. filol. nauk [Kazakh animalistic novel of the 1960s and 70s (genesis, imagery, narrative forms): abstract]. – Almaty, 2004. – 30 s. [in Russian]
4. Zharylgapov Zh., Takirov S., Zhakulaev A. Qazaq prozasy: modernizm zhane postmodernizm [Kazakh prose: modernism and postmodernism]. – Qaragandy: «Arko» ZhShS, 2015. – 290 b. [in Kazakh]
5. Altynsarin Y. Qazaq hrestomatiasy [Kazakh chrestomathy]. – Almaty: Bіlіm, 2003. – 111 b. [in Kazakh]
6. Altynsarin Y. Kel, balalar oqylyq [Come, Children, Let’s Read]. – Almaty: Atamura, 2006. – 162 b. [in Kazakh]
7. Abai. Sen de bіr kіrpіsh duniege... [You Too Are a Brick in the World's Foundation...]. – Almaty: Atamura, 2020. – 288 b. [in Kazakh]
8. Kemelbaeva A. Zhazushy іzgіlіktіn iesі boluy tiіs [The writer must be the owner of virtue]. [Electronic resource]. URL: https://abai.kz/post/13342.20.04.2012 (date of access 13.08.2025) [in Kazakh]
9. Nusіpalіqyzy A. Qazіrgі qazaq angіmelerіndegі miftіn korkemdіk qyzmetі (2000-2022 zhyldar): Filosofia doktory (PhD) ... dis. [Artistic activity of myth in modern Kazakh stories (2000-2022): dis.]. – Almaty, 2023. – 142 b. [in Kazakh]
10. Muzhigova G.M., Seisenbieva E.S., Ergubekova Zh.S. Kenzhe ul motivі: turkі halyqtary folkloryndagy muragerlіk fenomen [The motive of the youngest son: the phenomenon of inheritance in the folklore of the Turkic peoples] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2025. – №4 (138). – B. 247–257. https://doi.org/10.47526/2025-4/2664-0686.289 [in Kazakh]
11. Rivkin D., Raian M. Adebiet teoriasy: Antologia. 4-tom [Literary Theory: An Anthology. Volume 4]. – Almaty: «Ulttyq audarma biurosy» qogamdyq qory, 2019. – 452 b. [in Kazakh]
12. Auezov M. Kokserek [Kokserek]. – Almaty: Balausa, 2006. – 512 b. [in Kazakh]
13. Altaeva G. Diskretnaia kompozicia kazahskoi animalisticheskoi povesti 1960-70-h godov [A discrete composition of the Kazakh animalistic novel of the 1960s and 70s] // European Researcher. – 2014. – Vol. (70), No 3-1. https://doi.org/10.13187/issn.2219-8229 [in Russian]
14. Baltabaeva G. Tauelsіzdіk kezenіndegі qazaq prozasy [Kazakh prose in the period of independence]. – Almaty: QazMemQyzPU, 2012. – 273 b. [in Kazakh]
15. Syzdykov S. A. Seidіmbek prozasyndagy ulttyq-etnografialyq qundylyqtardyn korkemdіk qyzmetі: Filosofia doktory (PhD) ... dis. [Artistic activity of national and ethnographic values in the prose of A. Seidimbek: dis.]. – Almaty, 2023. – 143 b. [in Kazakh]
16. Imangali O. Qazіrgі qazaq angіmelerіnіn korkemdіk alemі (1991-2021 jj.): Filosofia doktory (PhD) ... dis. [Artistic activity of myth in modern Kazakh stories (2000-2022)]. – Almaty, 2024. – 121 b. [in Kazakh]
17. Nusіpalіqyzy A. Qazіrgі qazaq angіmelerіndegі miftіn korkemdіk qyzmetі (2000-2022 jyldar): Filosofia doktory (PhD) ... dis. [Artistic activity of myth in modern Kazakh stories (2000-2022)]. – Almaty, 2023. – 142 b. [in Kazakh]
18. Orazqulova Q. Qazaq suretshіlerі shygarmashylygyndagy arhetiptіk obraz ben uzhymdyq beisana: madeni-filosofialyq taldau [Archetypal image and collective identity in the work of Kazakh artists: cultural and philosophical analysis]. – Almaty: «Karatau KB» ZhShS, «Dastur», 2014. – 384 b. [in Kazakh]
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Yassawi Journal of Philology
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
