ТҮРКІ ХАЛЫҚТАРЫ ЭПОСЫНДАҒЫ ҮЙЛЕНУ СЮЖЕТІНІҢ НЕГІЗГІ МОТИВТЕРІ
##plugins.pubIds.doi.readerDisplayName##:
https://doi.org/10.47526/3107-3085.352Кілт сөздер:
түркі эпосы, үйлену сюжеті, фольклор, салыстырмалы талдау, қаһармандық бейне, ұлттық дүниетаным.Аңдатпа
Бұл мақалада түркі халықтары эпосындағы үйлену сюжеттерінің негізгі мотивтері, көркемдік табиғаты мен құрылымдық ерекшеліктері талданады. Эпостарда жиі кездесетін үйлену желісінің пайда болу тарихы мен мифологиялық негіздерін ашып көрсетеді. Түркі халықтары эпосындағы үйлену бейнесі қоғамдық-әлеуметтік қатынастарды бейнелеумен қатар, этностың дүниетанымы мен ұлттық ұғымдарының көрінісі ретінде қарастырылады.
Мақалада түркі халықтарының эпостарындағы үйлену сюжетінің типологиялық табиғаты мен көркемдік жүйесі талданып, ұқсастықтары мен айырмашылықтары анықталады. Эпостық шығармалардағы үйлену желісі тек қаһарманның жеке тағдырымен ғана емес, тұтас этностың дүниетанымымен, әлеуметтік құрылымымен, салт-дәстүрімен тығыз байланысты. Сондай-ақ, бұл сюжеттердің қаһармандық пен тарихи жадыны сақтаудағы рөлі ерекше атап өтіледі.
Эпос поэтикасындағы үйлену сюжеті арқылы дәстүрлі қоғамның моральдық-этикалық нормалары, ұрпақ сабақтастығы, тарихи сана көрініс табады. Зерттеуде үйлену сюжетінің тарихи-мифологиялық негіздері ашылып, оның эпос құрылымындағы орны мен функциясы айқындалады. Эпостық жырлардағы үйлену желісі көбінесе қаһарманның батырлық жолының логикалық жалғасы, қоғамдық мойындалуының белгісі ретінде көрінеді. Бұл сюжет эпикалық кеңістікте қаһарманның адамдық болмысын толықтырып, тарихи жады мен мәдени сабақтастықты бекітетін көркем тетік ретінде ұсынылады. Зерттеу нәтижесінде эпос поэтикасындағы үйлену сюжеті тек әдеби-эстетикалық құбылыс қана емес, ұлттық болмысты танытатын мәдени код екені айқындалады.
Әдебиеттер тізімі
1. Қоңыратбай Т.Ә. Ноғайлы жырларының зерттелуі // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2025. – №1(135). – Б. 28–38. https://doi.org/10.47526/2025-1/2664-0686.143
2. Фольклор шындығы. – Алматы: Ғылым, 1990. – 264 б.
3. Қазақ фольклорының тарихилығы. – Алматы: Ғылым, 1993. – 328 б.
4. Ибраев Ш. Түркі эпосының поэтикасы мен типологиясы (қазақ батырлық жырлары негізінде). – Астана: Сарыарқа, 2012. – 333 б.
5. Пропп В.Я. Фольклор и действительность: изб. ст. – Москва: Наука, 1976. – 324 с.
6. Лебедева Ж.К. Архаический эпос эвенков. – Новосибирск: Наука, Сибирское отделение, 1981. – 324 с.
7. Kara D. Baba Tükli and the swan girl. Legitimising elements in the Turkic epic Edige // Acta Orientalia. – 2010. – Т. 63, №2. – P. 117-132.
8. Толстой И.И. Статьи о фольклоре. – Москва; Ленинград: Наука, 1966. – 249 c.
9. Мирбадалева А.С. Башкирский эпос «Урал-батыр». – Уфа: Гилем, 2000. – 238 с.
10. Татар халық ижаты: әкиятләр / төзүчелер Х.Х. Гатина, Х.Х. Ярми. – Москва, 1988. – 592 с.
11. Емельянов Н.В. Сюжеты ранних типов якутских олонхо. – Москва: Наука, 1980. – 448 с.
12. Садырбаев С. Фольклор және эстетика. – Алматы: Жазушы, 1976. – 152 б.
13. Урманче Ф.И. Тюркский героический эпос. – Казань: ИЯЛИ, 2015. – 448 с.
14. Мамай Ж., Өмүр С., Абыкан Ы. Манас эпосу жөнүндө: илим, иликтөөлөр ж-а мақалалар. – Бишкек: Шам, 1994. – 160 б.
15. Алпамыш: узбекский народный героический эпос // Тюркология. – 1979. – №6. – С. 14-15.
16. Бабалар сөзі: 100 т. Т. 36. / құраст. С. Қосан, Т. Әкімова, Ж. Салтақова. – Астана: Фолиант, 2005. – 480 б.
17. Гринцер П.А. Древнеиндийский эпос. – Москва: Наука, 1974. – 323 c.
18. Қасқабасов С. Қыз Жібек // Кіт.: Таңдамалы. – Алматы: ҚазАқпарат, 2008. – Т. 1. – Б. 440-452.
REFERENCES
1. Qonyratbai T.A. Nogaily zhyrlarynyn zertteluі [Research of the Nogai epic] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2025. – №1(135). – B. 28–38. https://doi.org/10.47526/2025-1/2664-0686.143 [in Kazakh]
2. Folklor shyndygy [Folklore reality]. – Almaty: Gylym, 1990. – 264 b. [in Kazakh]
3. Qazaq folklorynyn tarihilygy [Historicity of Kazakh folklore]. – Almaty: Gylym, 1993. – 328 b. [in Kazakh]
4. Ibraev Sh. Turkі eposynyn poetikasy men tipologiasy (qazaq batyrlyq zhyrlary negіzіnde) [Poetics and typology of the Turkic epic (based on Kazakh heroic songs)]. – Astana: Saryarqa, 2012. – 333 b. [in Kazakh]
5. Propp V.Ia. Folklor i deistvitelnost: izb. st. [Folklore and reality: selected articles] – Moskva: Nauka, 1976. – 324 s. [in Russian]
6. Lebedeva Zh.K. Arhaicheski epos evenkov [Archaic epic of the Evenks]. – Novosibirsk: Nauka, Sibirskoe otdelenie, 1981. – 324 s. [in Russian]
7. Kara D. Baba Tükli and the swan girl. Legitimising elements in the Turkic epic Edige // Acta Orientalia. – 2010. – T. 63, №2. – P. 117-132.
8. Tolstoi I.I. Statii o folklore [Articles on folklore]. – Moskva; Leningrad: Nauka, 1966. – 249 c. [in Russian]
9. Mirbadaleva A.S. Bashkirski epos «Ural-batyr» [Bashkir epic “Ural-batyr”]. – Ufa: Gilem, 2000. – 238 s. [in Russian]
10. Tatar halyq izhaty: akiiatlar [Tatar folk creativity: fairy tales] / tozucheler H.H. Gatina, H.H. Iarmi. – Moskva, 1988. – 592 s. [in Tatar]
11. Emelianov N.V. Siuzhety rannih tipov iakutskih olonho [Plots of early types of Yakut olonkho]. – Moskva: Nauka, 1980. – 448 s. [in Russian]
12. Sadyrbaev S. Folklor zhane estetika [Folklore and aesthetics]. – Almaty: Zhazushy, 1976. – 152 b. [in Kazakh]
13. Urmanche F.I. Tiurkski geroicheski epos [Turkic heroic epic]. – Kazan: IIaLI, 2015. – 448 s. [in Russian]
14. Mamai Zh., Omur S., Abykan Y. Manas eposu zhonundo: ilim, iliktoolor zh-a maqalalar [On the Manas epic: studies and articles]. – Bishkek: Sham, 1994. – 160 b. [in Kyrgyz]
15. Alpamysh: uzbekski narodnyi geroicheski epos [Alpamysh: Uzbek national heroic epic] / Tiurkologia. – 1979. – №6. – S. 14-15. [in Russian]
16. Babalar sozі: 100 t. T. 36. [Words of the Ancestors: 100 vol. Vol. 36] / qurast. S. Qosan, T. Akіmova, Zh. Saltaqova. – Astana: Foliant, 2005. – 480 b. [in Kazakh]
17. Grincer P.A. Drevneindiski epos [Ancient Indian epic]. – Moskva: Nauka, 1974. – 323 c. [in Russian]
18. Qasqabasov S. Qyz Zhіbek [Kyz Zhibek] // Kіt.: Tandamaly. – Almaty: QazAqparat, 2008. – T. 1. – B. 440-452. [in Kazakh]
Жүктеулер
Жарияланды
Дәйексөзді қалай келтіруге болады
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 Yassawi Journal of Philology
Бұл жұмыс Creative Commons атрибуты бойынша лицензияланған. 4.0 Халықаралық лицензия.
