АССОЦИАТИВТІК СӨЗДІКТЕР: ТІЛ ҮЙРЕТУДЕГІ МАҢЫЗЫ ЖӘНЕ МАТЕРИАЛ ЖИНАУ ПРИНЦИПТЕРІ
##plugins.pubIds.doi.readerDisplayName##:
https://doi.org/10.47526/3107-3085.60Кілт сөздер:
ассоциативтік сөздік, еркін ассоциативтік эксперимент, стимул сөз, тілдік сана, түркітілдес студенттер, психолингвистика.Аңдатпа
Бұл мақалада ассоциативтік сөздіктердің тіл үйрету үдерісіндегі маңызы мен оларды жасау принциптері қарастырылады. Зерттеудің негізгі мақсаты – қазақ тілін екінші тіл ретінде меңгеріп жатқан түркітілдес аудитория үшін ассоциативтік сөздік құрастырудың ғылыми-әдістемелік негізін анықтау. Ассоциативтік сөздіктер – адамның санасындағы сөздер арасындағы мағыналық, эмоционалдық және мәдени байланыстарды сипаттайтын маңызды лексикографиялық құрал. Олар тіл үйренушінің сөздік қорын кеңейтіп, тілдік ассоциациялар арқылы жаңа лексиканы тиімді меңгеруіне ықпал етеді.
Зерттеу барысында А1 деңгейіне сәйкес оқулықтар мен оқу құралдарынан 32 стимул сөз іріктеліп алынып, түркітілдес студенттер арасында сауалнама жүргізілді. Сауалнама нәтижелері респонденттердің жас, жыныс, тілдік орта сияқты факторларына байланысты ассоциативтік реакцияларында айырмашылықтар бар екенін көрсетті. Бұл деректер тіл үйренушілердің когнитивтік бейнесін ашуға және тіл үйретудің дараланған әдістемелерін жасауға негіз бола алады.
Мақалада сондай-ақ қазақ тілінің лексикалық өрісін кеңінен қамтитын қосымша стимул сөздер ұсынылып, ассоциативтік материал жинаудың мәдени және лингвистикалық қырлары сипатталады. Бұл зерттеу нәтижелері қазақ тілін оқыту әдістемесін жетілдіруде, сондай-ақ когнитивтік лингвистика мен психолингвистикалық зерттеулерде практикалық маңызға ие.
Әдебиеттер тізімі
1. Караулов Ю.Н., Тарасов Е.Ф., Сорокин Ю.А., Уфимцева Н.В., Черкасова Г.А. Ассоциативный тезаурус современного русского языка. – М.: Институт языкознания РАН, 1994. – 534 с.
2. Кент Г., Розанов А. Психологические исследования по методике свободных ассоциаций // Архив психологии. – 1910. – Т. 1. – С. 1-50.
3. Леонтьев А.А. Словарь ассоциативных норм русского языка. – М.: Издательство Московского университета, 1977. – 192 с.
4. Абаева М.К., Дмитрюк Н.В., Уфимцев Н.В. Исследовательский потенциал ассоциативной лексикографии: перспективы диахронических исследований в Казахстане // Тілтаным. – 2021. – №3 (95). – С. 72-84.
5. Дмитрюк Н.В. Казахско-русский ассоциативный словарь (КРАС). – Чимкент, 1978. – 246 с.
6. Дмитрюк Н.В., Молдалиева Д.А., Нарожная В.Д., Молданова Ж.И., Мезенцева Е.С., Сандыбаева Н.А., Абрамова Г.И. Қазақша ассоциативтік сөздік / Казахский ассоциативный словарь (КАС). – Алматы; Москва: Медиа-Логос, 2014. – 330 с.
7. Уфимцева Н.В., Балясникова Н.Р. О национальной специфике языкового сознания (на материале русских ассоциативных словарей) // Вестник Челябинского государственного университета. – 2018. – №2 (410). – С. 135-140.
8. Залевская А.А. Экспериментальное исследование ассоциативной структуры памяти // Педагогика и психология. – Алма-Ата: КазГПИ, 1969. – С. 58-69.
9. Қадашева Қ.Қ., Асанова Ұ.О., Мырзаханова А.Қ. Лексикографиялық жүйе: оқу сөздіктерінің түрлері мен жасалу әдістері // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2025. – №2 (136). – Б. 267-277.
10. Фазылжанова А.М., Дмитрюк Н.В., Орынбетова Э.А., Назарова А.Ж. Современная казахстанская психолингвистика: ассоциативные аспекты // Тілтаным. – 2023. – Т. 92, №4. – С. 120-132. https://doi.org/10.55491/2411-6076-2023-4-120-132.
11. Қазақ ассоциат-сөздер лұғаты. – Алматы: Қазақ кітабы, 2025. – 544 б.
12. Қадашева Қ., Омарова С.Қ., Асанова Ұ.О., Амиржанова А.О. Ассоциативтік өріс және ортақ сөздер оқу сөздігі (А1–А2): оқу-әдістемелік кешен. – Түркістан: Тұран, 2023. – 149 б.
13. Алдашева Қ.С., Набидуллин А.С. Лексикалық жаңалықтардың менталды лексиконындағы ассоциативтік-вербалды желісі: эмпирикалық зерттеу нәтижелері // әл-Фараби атындағы ҚазҰУ Хабаршысы. Филология сериясы. – 2022. – №3(187). – Б. 9-24.
14. Volskaya Y.A. Associative experiment on the material of abstractness/concreteness ratings: a comparative aspect // RUDN Journal of Language Studies, Semiotics and Semantics. – 2024. – Vol. 15, No. 3. – P. 786-801. – https://doi.org/10.22363/2313-2299-2024-15-3-786-801.
15. Kiss G.R., Armstrong C., Milroy R., Piper J. An associative thesaurus of English: a corpus of associations. – London: Edwin Arnold, 1972. – 200 p.
16. Караулов Ю.Н. Русский язык и языковая личность. – М.: Наука, 2002. – 264 с.
17. Медведева Е.Ю. Ассоциативный словарь как способ описания языкового сознания // Вестник МГПУ. Серия: Филологические науки. – 2013. – №5 (15). – С. 82-89.
18. Медетбекова П.Т., Кордабай Б.К., Алдашева К.С. Ұлттық ассоциативтік сөздікті құрастырудың лингвистикалық қағидалары: сандық және сапалық зерттеу // Абылай хан атындағы ҚазХҚжӘТУ хабаршысы. Филология сериясы. – 2026. – №1(80). – Б. 253-265. https://doi.org/10.48371/PHILS.2026.1.80.015.
REFERENCES
1. Karaulov Ju.N., Tarasov E.F., Sorokin Iu.A., Ufimceva N.V., Cherkasova G.A. Associativnyi tezaurus sovremennogo russkogo iazyka [Associative thesaurus of the modern Russian language]. – M.: Institut iazykoznania RAN, 1994. – 534 s. [in Russian]
2. Kent G., Rozanov A. Psihologicheskie issledovania po metodike svobodnyh associaci [Psychological research using the methodology of free associations] // Arhiv psihologii. – 1910. – T. 1. – S. 1-50. [in Russian]
3. Leontev A.A. Slovar associativnyh norm russkogo iazyka [Dictionary of associative norms of the Russian language]. – M.: Izdatelstvo Moskovskogo universiteta, 1977. – 192 s. [in Russian]
4. Abaeva M.K., Dmitriuk N.V., Ufimcev N.V. Issledovatelski potencial associativnoi leksikografii: perspektivy diahronicheskih issledovani v Kazahstane [The research potential of associative lexicography: prospects of diachronic research in Kazakhstan] // Tіltanym. – 2021. – №3 (95). – S. 72-84. [in Russian]
5. Dmitriuk N.V. Kazahsko-russki associativnyi slovar (KRAS) [Kazakh-Russian Associative Dictionary (KRAD)]. – Chimkent, 1978. – 246 s. [in Russian]
6. Dmitriuk N.V., Moldalieva D.A., Narozhnaia V.D., Moldanova Zh.I., Mezenceva E.S., Sandybaeva N.A., Abramova G.I. Qazaqsha associativtіk sozdіk / Kazahski associativnyi slovar (KAS) [Kazakh associative dictionary]. – Almaty; Moskva: Media-Logos, 2014. – 330 s. [in Kazakh]
7. Ufimceva N.V., Baliasnikova N.R. O nacionalnoi specifike iazykovogo soznania (na materiale russkih associativnyh slovarei) [On the national specifics of linguistic consciousness (based on the material of Russian associative dictionaries)] // Vestnik Cheliabinskogo gosudarstvennogo universiteta. – 2018. – №2 (410). – S. 135-140. [in Russian]
8. Zalevskaia A.A. Eksperimentalnoe issledovanie associativnoi struktury pamiati [Experimental study of the associative structure of memory] // Pedagogika i psihologia. – Alma-Ata: KazGPI, 1969. – S. 58-69. [in Russian]
9. Qadasheva Q.Q., Asanova U.O., Myrzahanova A.Q. Leksikografialyq zhuie: oqu sozdіkterіnіn turlerі men zhasalu adіsterі [Lexicographic system: types and methods of creation of educational dictionaries] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2025. – №2 (136). – B. 267-277. [in Kazakh]
10. Fazylzhanova A.M., Dmitriuk N.V., Orynbetova E.A., Nazarova A.Zh. Sovremennaia kazahstanskaia psiholingvistika: associativnye aspekty [Modern Kazakh psycholinguistics: associative aspects] // Tіltanym. – 2023. – T. 92, №4. – S. 120-132. https://doi.org/10.55491/2411-6076-2023-4-120-132. [in Russian]
11. Qazaq associat-sozder lugaty [Kazakh Associat-words]. – Almaty: Qazaq kіtaby, 2025. – 544 b. [in Kazakh]
12. Qadasheva Q., Omarova S.Q., Asanova U.O., Amirzhanova A.O. Associativtіk orіs zhane ortaq sozder oqu sozdіgі (A1–A2): oqu-adіstemelіk keshen [Educational Dictionary of associative field and common words (A1–A2): educational and methodological complex]. – Turkіstan: Turan, 2023. – 149 b. [in Kazakh]
13. Aldasheva Q.S., Nabidullin A.S. Leksikalyq zhanalyqtardyn mentaldy leksikonyndagy associativtіk-verbaldy zhelіsі: empirikalyq zertteu natizhelerі [Associative-verbal network in the mental lexicon of lexical discoveries: results of an empirical study] // al-Farabi atyndagy QazUU Habarshysy. Filologia seriasy. – 2022. – №3(187). – B. 9-24. [in Kazakh]
14. Volskaya Y.A. Associative experiment on the material of abstractness/concreteness ratings: a comparative aspect // RUDN Journal of Language Studies, Semiotics and Semantics. – 2024. – Vol. 15, No. 3. – P. 786-801. – https://doi.org/10.22363/2313-2299-2024-15-3-786-801.
15. Kiss G.R., Armstrong C., Milroy R., Piper J. An associative thesaurus of English: a corpus of associations. – London: Edwin Arnold, 1972. – 200 p.
16. Karaulov Iu.N. Russki iazyk i iazykovaia lichnost [Russian language and linguistic personality]. – M.: Nauka, 2002. – 264 s. [in Russian]
17. Medvedeva E.Iu. Associativnyi slovar kak sposob opisania iazykovogo soznania [Associative vocabulary as a way of describing linguistic consciousness] // Vestnik MGPU. Seria: Filologicheskie nauki. – 2013. – №5 (15). – S. 82-89. [in Russian]
18. Medetbekova P.T., Kordabai B.K., Aldasheva K.S. Ulttyq associativtіk sozdіktі qurastyrudyn lingvistikalyq qagidalary: sandyq zhane sapalyq zertteu [Linguistic principles of compiling a national associative dictionary: quantitative and qualitative research] // Abylai han atyndagy QazHQzhATU habarshysy. Filologia seriasy. – 2026. – №1(80). – B. 253-265. https://doi.org/10.48371/PHILS.2026.1.80.015. [in Kazakh]
Жүктеулер
Жарияланды
Дәйексөзді қалай келтіруге болады
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 Yassawi Journal of Philology
Бұл жұмыс Creative Commons атрибуты бойынша лицензияланған. 4.0 Халықаралық лицензия.
