KAZAK DILINDEKI ÇAĞRIŞIM SÖZLÜKLERI: DENEYSEL VERILER TEMELINDE BIR ANALIZ
DOI:
https://doi.org/10.47526/3107-3085.60Anahtar Kelimeler:
çağrışım sözlüğü, serbest çağrışım deneyi, uyaran kelime, dilsel bilinç, Türk dilli öğrenciler, psikodilbilim.Özet
Günümüz psikodilbilim ve çağrışımsal leksikografisinde (çağrışım sözlükçülüğü), dilsel bilincin yapısının deneysel veriler temelinde betimlenmesi güncel bilimsel yönelimlerden biridir. Kazak dil biliminde çağrışım odaklı çalışmalar yürütülmüş olsa da Kazakçayı ikinci dil olarak edinenlerin dilsel bilincindeki sözlüksel birimlerin çağrışımsal bağlarını dizgeli (sistemli) bir biçimde betimleyen ampirik araştırmalar yetersizdir. Bu doğrultuda makalede, Kazakça öğrenen Türk dilli (Türk dili konuşuru) öğrencilerin çağrışımsal tepkileri temelinde Kazak dilindeki sözlüksel birimlerin çağrışım alanları analiz edilmektedir.
Araştırmanın amacı, çağrışım deneyi sonuçları aracılığıyla Kazak dilindeki uyaran (stimulus) kelimelerin anlamsal, kültürel ve bilişsel bağlarını belirlemek ve bunları çağrışımsal leksikografi açısından betimlemektir. Bu amaç doğrultusunda şu hedefler belirlenmiştir: Uyaran kelimelerin seçilmesi, Serbest çağrışım deneyinin gerçekleştirilmesi, Elde edilen tepkilerin sistemleştirilmesi ve anlamsal gruplara sınıflandırılması, Çağrışım alanlarının yapısal özelliklerinin analiz edilmesi.
Araştırmanın ampirik temelini, Kazakçayı ikinci dil olarak öğrenen Türk dilli 70 öğrencinin katılımıyla gerçekleştirilen serbest çağrışım deneyinin sonuçları oluşturmaktadır. Katılımcılara, A1 düzeyindeki öğretim materyalleri temelinde seçilen 32 uyaran kelime sunulmuş ve her biri için 5 ila 7 çağrışımsal tepki yazmaları istenmiştir.
Araştırmanın teorik-metodolojik temelini; çağrışımsal leksikografi ve psikodilbilim alanlarında Yu.N. Karaulov, E.F. Tarasov, N.V. Ufimtseva, A.A. Leontiev ve N.V. Dmitryuk’un eserlerinde ortaya konan bilimsel yaklaşımlar oluşturmaktadır. Araştırmada serbest çağrışım deneyi, betimsel analiz, anlamsal gruplandırma ve frekans (sıklık) analizi yöntemleri kullanılmıştır.
Araştırma sonuçları, Türk dilli öğrencilerin çağrışımsal tepkilerinde anlamsal, kültürel ve değerlendirici bağların eş zamanlı olarak tezahür ettiğini göstermiştir. Çalışmanın bilimsel yeniliği; Kazakça öğrenenlerin dilsel bilincindeki çağrışım alanlarını deneysel veriler temelinde dizgeli bir biçimde betimlemesinde ve Kazak dilinin eğitsel çağrışım sözlüğünü oluşturmak için gerekli olan temel veri tabanını sunmasında yatmaktadır.
Araştırmanın pratik önemi; elde edilen verilerin Kazakça öğretim yöntem biliminde, eğitsel çağrışım sözlüklerinin hazırlanmasında, ayrıca bilişsel dilbilim, psikodilbilim ve kültürlerarası iletişim alanlarındaki uygulamalı araştırmalarda kullanılabilme imkânıyla belirlenmektedir.
Referanslar
1. Караулов Ю.Н., Тарасов Е.Ф., Сорокин Ю.А., Уфимцева Н.В., Черкасова Г.А. Ассоциативный тезаурус современного русского языка. – М.: Институт языкознания РАН, 1994. – 534 с.
2. Кент Г., Розанов А. Психологические исследования по методике свободных ассоциаций // Архив психологии. – 1910. – Т. 1. – С. 1-50.
3. Леонтьев А.А. Словарь ассоциативных норм русского языка. – М.: Издательство Московского университета, 1977. – 192 с.
4. Абаева М.К., Дмитрюк Н.В., Уфимцев Н.В. Исследовательский потенциал ассоциативной лексикографии: перспективы диахронических исследований в Казахстане // Тілтаным. – 2021. – №3 (95). – С. 72-84.
5. Дмитрюк Н.В. Казахско-русский ассоциативный словарь (КРАС). – Чимкент, 1978. – 246 с.
6. Дмитрюк Н.В., Молдалиева Д.А., Нарожная В.Д., Молданова Ж.И., Мезенцева Е.С., Сандыбаева Н.А., Абрамова Г.И. Қазақша ассоциативтік сөздік / Казахский ассоциативный словарь (КАС). – Алматы; Москва: Медиа-Логос, 2014. – 330 с.
7. Уфимцева Н.В., Балясникова Н.Р. О национальной специфике языкового сознания (на материале русских ассоциативных словарей) // Вестник Челябинского государственного университета. – 2018. – №2 (410). – С. 135-140.
8. Залевская А.А. Экспериментальное исследование ассоциативной структуры памяти // Педагогика и психология. – Алма-Ата: КазГПИ, 1969. – С. 58-69.
9. Қадашева Қ.Қ., Асанова Ұ.О., Мырзаханова А.Қ. Лексикографиялық жүйе: оқу сөздіктерінің түрлері мен жасалу әдістері // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2025. – №2 (136). – Б. 267-277.
10. Фазылжанова А.М., Дмитрюк Н.В., Орынбетова Э.А., Назарова А.Ж. Современная казахстанская психолингвистика: ассоциативные аспекты // Тілтаным. – 2023. – Т. 92, №4. – С. 120-132. https://doi.org/10.55491/2411-6076-2023-4-120-132.
11. Қазақ ассоциат-сөздер лұғаты. – Алматы: Қазақ кітабы, 2025. – 544 б.
12. Қадашева Қ., Омарова С.Қ., Асанова Ұ.О., Амиржанова А.О. Ассоциативтік өріс және ортақ сөздер оқу сөздігі (А1–А2): оқу-әдістемелік кешен. – Түркістан: Тұран, 2023. – 149 б.
13. Алдашева Қ.С., Набидуллин А.С. Лексикалық жаңалықтардың менталды лексиконындағы ассоциативтік-вербалды желісі: эмпирикалық зерттеу нәтижелері // әл-Фараби атындағы ҚазҰУ Хабаршысы. Филология сериясы. – 2022. – №3(187). – Б. 9-24.
14. Volskaya Y.A. Associative experiment on the material of abstractness/concreteness ratings: a comparative aspect // RUDN Journal of Language Studies, Semiotics and Semantics. – 2024. – Vol. 15, No. 3. – P. 786-801. – https://doi.org/10.22363/2313-2299-2024-15-3-786-801.
15. Kiss G.R., Armstrong C., Milroy R., Piper J. An associative thesaurus of English: a corpus of associations. – London: Edwin Arnold, 1972. – 200 p.
16. Караулов Ю.Н. Русский язык и языковая личность. – М.: Наука, 2002. – 264 с.
17. Медведева Е.Ю. Ассоциативный словарь как способ описания языкового сознания // Вестник МГПУ. Серия: Филологические науки. – 2013. – №5 (15). – С. 82-89.
18. Медетбекова П.Т., Кордабай Б.К., Алдашева К.С. Ұлттық ассоциативтік сөздікті құрастырудың лингвистикалық қағидалары: сандық және сапалық зерттеу // Абылай хан атындағы ҚазХҚжӘТУ хабаршысы. Филология сериясы. – 2026. – №1(80). – Б. 253-265. https://doi.org/10.48371/PHILS.2026.1.80.015.
REFERENCES
1. Karaulov Ju.N., Tarasov E.F., Sorokin Iu.A., Ufimceva N.V., Cherkasova G.A. Associativnyi tezaurus sovremennogo russkogo iazyka [Associative thesaurus of the modern Russian language]. – M.: Institut iazykoznania RAN, 1994. – 534 s. [in Russian]
2. Kent G., Rozanov A. Psihologicheskie issledovania po metodike svobodnyh associaci [Psychological research using the methodology of free associations] // Arhiv psihologii. – 1910. – T. 1. – S. 1-50. [in Russian]
3. Leontev A.A. Slovar associativnyh norm russkogo iazyka [Dictionary of associative norms of the Russian language]. – M.: Izdatelstvo Moskovskogo universiteta, 1977. – 192 s. [in Russian]
4. Abaeva M.K., Dmitriuk N.V., Ufimcev N.V. Issledovatelski potencial associativnoi leksikografii: perspektivy diahronicheskih issledovani v Kazahstane [The research potential of associative lexicography: prospects of diachronic research in Kazakhstan] // Tіltanym. – 2021. – №3 (95). – S. 72-84. [in Russian]
5. Dmitriuk N.V. Kazahsko-russki associativnyi slovar (KRAS) [Kazakh-Russian Associative Dictionary (KRAD)]. – Chimkent, 1978. – 246 s. [in Russian]
6. Dmitriuk N.V., Moldalieva D.A., Narozhnaia V.D., Moldanova Zh.I., Mezenceva E.S., Sandybaeva N.A., Abramova G.I. Qazaqsha associativtіk sozdіk / Kazahski associativnyi slovar (KAS) [Kazakh associative dictionary]. – Almaty; Moskva: Media-Logos, 2014. – 330 s. [in Kazakh]
7. Ufimceva N.V., Baliasnikova N.R. O nacionalnoi specifike iazykovogo soznania (na materiale russkih associativnyh slovarei) [On the national specifics of linguistic consciousness (based on the material of Russian associative dictionaries)] // Vestnik Cheliabinskogo gosudarstvennogo universiteta. – 2018. – №2 (410). – S. 135-140. [in Russian]
8. Zalevskaia A.A. Eksperimentalnoe issledovanie associativnoi struktury pamiati [Experimental study of the associative structure of memory] // Pedagogika i psihologia. – Alma-Ata: KazGPI, 1969. – S. 58-69. [in Russian]
9. Qadasheva Q.Q., Asanova U.O., Myrzahanova A.Q. Leksikografialyq zhuie: oqu sozdіkterіnіn turlerі men zhasalu adіsterі [Lexicographic system: types and methods of creation of educational dictionaries] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2025. – №2 (136). – B. 267-277. [in Kazakh]
10. Fazylzhanova A.M., Dmitriuk N.V., Orynbetova E.A., Nazarova A.Zh. Sovremennaia kazahstanskaia psiholingvistika: associativnye aspekty [Modern Kazakh psycholinguistics: associative aspects] // Tіltanym. – 2023. – T. 92, №4. – S. 120-132. https://doi.org/10.55491/2411-6076-2023-4-120-132. [in Russian]
11. Qazaq associat-sozder lugaty [Kazakh Associat-words]. – Almaty: Qazaq kіtaby, 2025. – 544 b. [in Kazakh]
12. Qadasheva Q., Omarova S.Q., Asanova U.O., Amirzhanova A.O. Associativtіk orіs zhane ortaq sozder oqu sozdіgі (A1–A2): oqu-adіstemelіk keshen [Educational Dictionary of associative field and common words (A1–A2): educational and methodological complex]. – Turkіstan: Turan, 2023. – 149 b. [in Kazakh]
13. Aldasheva Q.S., Nabidullin A.S. Leksikalyq zhanalyqtardyn mentaldy leksikonyndagy associativtіk-verbaldy zhelіsі: empirikalyq zertteu natizhelerі [Associative-verbal network in the mental lexicon of lexical discoveries: results of an empirical study] // al-Farabi atyndagy QazUU Habarshysy. Filologia seriasy. – 2022. – №3(187). – B. 9-24. [in Kazakh]
14. Volskaya Y.A. Associative experiment on the material of abstractness/concreteness ratings: a comparative aspect // RUDN Journal of Language Studies, Semiotics and Semantics. – 2024. – Vol. 15, No. 3. – P. 786-801. – https://doi.org/10.22363/2313-2299-2024-15-3-786-801.
15. Kiss G.R., Armstrong C., Milroy R., Piper J. An associative thesaurus of English: a corpus of associations. – London: Edwin Arnold, 1972. – 200 p.
16. Karaulov Iu.N. Russki iazyk i iazykovaia lichnost [Russian language and linguistic personality]. – M.: Nauka, 2002. – 264 s. [in Russian]
17. Medvedeva E.Iu. Associativnyi slovar kak sposob opisania iazykovogo soznania [Associative vocabulary as a way of describing linguistic consciousness] // Vestnik MGPU. Seria: Filologicheskie nauki. – 2013. – №5 (15). – S. 82-89. [in Russian]
18. Medetbekova P.T., Kordabai B.K., Aldasheva K.S. Ulttyq associativtіk sozdіktі qurastyrudyn lingvistikalyq qagidalary: sandyq zhane sapalyq zertteu [Linguistic principles of compiling a national associative dictionary: quantitative and qualitative research] // Abylai han atyndagy QazHQzhATU habarshysy. Filologia seriasy. – 2026. – №1(80). – B. 253-265. https://doi.org/10.48371/PHILS.2026.1.80.015. [in Kazakh]
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Yassawi Journal of Philology
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
