Sırmıy batır önderliğinde ulusal kurtuluş hareketinin yansıması Kazak edebiyatında
DOI:
https://doi.org/10.47526/3107-3085.424Anahtar Kelimeler:
Syrym Datuly, ulusal kurtuluş hareketi, tarihsel çalışma, tarihsel gerçek, sanatsal çözüm.Özet
18. Yüzyılın sonunda ve 19. yüzyılın başında, Rus İmparatorluğu'nun Kazak topraklarındaki sömürgeleştirme politikası yoğunlaştı. Sömürgeciliğe karşı ilk büyük ayaklanmalar uzun yıllar sürdü. En önemli ulusal kurtuluş ayaklanmalarından biri de Syrym Datuly önderliğindeki harekettir. Bu makalenin amacı, Çarlık sömürge politikasına karşı mücadeleyi yöneten Datuly önderliğindeki 1783-1797 ulusal kurtuluş hareketinin edebiyattaki temsilini incelemektir. Kahramanlığı ve cesareti, halk şairlerinin tarihi şiirlerine konu oldu. Şair Gumar Karaş onu "Sırym Batyr" adlı tarihi şiirinde övmüş, Ygylman Şorekuly ise "Isatay – Makhambet" adlı destansı şiirinde onun imgesini sanatsal bir derinlikle betimlemiştir. Batırla ilgili efsaneler ve tarihi şiirler, Gabit Musrepov'un "Geleceğe Miras" adlı tarihi oyunuyla daha da zenginleşti. Dahası, Musirepov'un “Ulpan” romanındaki Syrym Batyr'ın savaş kuşağıyla ilgili bölüm, kahramanın karakterini daha da derinleştiriyor ve canlandırıyor. Onun imgesi, Rakhymzhan Otarbayev'in "Syrym Batyr" adlı oyununda ve ünlü Kazhyghali Mukhanbetkaliuly'nin "Kargaşa Zamanı" adlı romanında sanatsal açıdan geliştirilmeye devam etti. Ayrıca Datuly hakkında çok sayıda gazetecilik ve akademik makale yazılmıştır. Çalışmanın amacı, yukarıda bahsedilen eserlerin analizi yoluyla, tarihimizde önemli bir yere sahip olan Datuly liderliğindeki ulusal kurtuluş hareketini betimleyen kurguya yansıyan tarihsel gerçeğin sanatsal yorumunu incelemektir. Araştırmanın önemi, tarihsel eserlerin ulusal hafızanın canlandırılmasındaki rolünün değerlendirilmesine yaptığı katkıda yatmaktadır. Makalede, Datuly önderliğindeki ulusal kurtuluş hareketi ve ülkenin bağımsızlığı için mücadele eden tarihsel şahsiyetler hakkındaki eserlerin karşılaştırmalı analizi sunulmaktadır. Makalede sunulan materyaller Kazak edebiyatı tarihi üzerine seçmeli derslerde kullanılabilir.
Referanslar
1. Қирабаев С. Ұлт тәуелсіздігі және әдебиет. – Алматы: Ғылым, 2001. – 448 б.
2. Дәдебаев Ж. Өмір шындығы және көркемдік шешім. – Алматы: Ғылым, 1991. – 208 б.
3. Өтеміс И. Басты шығармам – «Тар кезең» // Ақтөбе. – 2014, 11 желтоқсан. – №153-154.
4. Мұқтар Ә.К. Нұралы хан және Сырым батыр. Тарих. Тағдыр. Тұлғалар. – Қостанай: Қостанай мемлекеттік университеті, 1997. – 115 б.
5. Мүсірепов Ғ. Болашаққа аманат. Тарихи драма // Жұлдыз. – 1981. – №1. – Б. 16-40.
6. Елеукенов Ш. Қазіргі тарихи романдардағы тарихи шындық пен көркемдік шешім // Жұлдыз. – 2016. – №8. – Б. 159-170.
7. Отарбаев Р. Айна-ғұмыр. Пьесалар. – Астана: Фолиант, 2013. – 512 б.
8. Мұханбетқалиұлы Қ. Тар кезең. – Алматы: Мереке, 2012. – 584 б.
9. Елеукенов Ш. Шығармалары. Т.1. Тәуелсіздік көзімен. – Астана: Фолиант, 2011. – 536 б.
10. Орда Г. Тар кезең тағылымы // Егемен Қазақстан. – 2014, 3 қыркүйек. – Б. 5.
11. Сырым Датұлы: жинақ / Құраст. Қ. Мұханбетқалиұлы, Қ. Орынғали. – Алматы: Арыс, 2004. – 318 б.
12. Мұханбетқалиұлы Қ. Тоғысар арнамыз бір толғанғанда... Әдеби сын-мақалалар, зерттеулер, ой-толғаныстар. – Алматы: Балауса, 2010. – 319 б.
13. Мәшімбаев С.М. Сырым Датұлы (1742-1802 жж.): монография. – Алматы: Қазақ университеті, 2015. – 122 б.
14. Қосжанов А.С. Сырым Датұлын әрі шешен, әрі би ретінде зерттеу: заң ғыл. канд. ... дис. – Алматы, 1995. – 145 б.
15. Pangereyev A.Sh., Borash B.T., Shokum G.T., Baltymova M.R., Rysmaganbetova G.D., Aliyev B.B. Koblandy batyr: from the epic image to the historical person // Academia Brasileira de Ciências. – 2017. – Vol. 89, №3. – P. 2307-2319.
16. Assanov Z.A., Pangereyev A.S., Baltymova M.R., Borash, B.T., Idrissova E.T. «Edigey» as the common heritage of the Turkic people: Historical basis of the epos // International Journal of Environmental and Science Education. – 2016. – Vol.11, №14. – P. 6395-6408.
17. Amangalieva A.E., Soylemez O. The Image of Historical Figures in the Novel by Kh. Yessenzhanov // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2023. – №2(128). – P. 65-78. https://doi.org/10.47526/2023-2/2664-0686.06
18. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Ұлттық құрылтайдың бесінші отырысында сөйлеген сөзі. – Қызылорда, 20 қаңтар 2026 ж. [Электронды ресурс]. URL: https://akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaevtyn-ulttyk-kuryltaydyn-besinshi-otyrysynda-soylegen-sozi-2005352 (қаралған күні 22.01.2026)
REFERENCES
1. Qirabaev S. Ult tauelsizdigi jane adebiet [National Independence and Literature]. – Almaty: Gylym, 2001. – 448 b. [in Kazakh]
2. Dadebaev J. Omir shyndygy jane korkemdik sheshim [Reality of Life and Artistic Interpretation]. – Almaty: Gylym, 1991. – 208 b. [in Kazakh]
3. Otemіs I. Basty shygarmam – «Tar kezen» [My main work is «Narrow stage»] // Aqtobe. – 2014, 11 jeltoqsan. – №153-154. [in Kazakh]
4. Muqtar A.K. Nuraly han jane Syrym batyr. Tarih. Tagdyr. Tulgalar [Nuraly Khan and Syrym batyr. History. Fate. Persons]. – Qostanai: Qostanai memlekettіk universitetі, 1997. – 115 b. [in Kazakh]
5. Musіrepov G. Bolashaqqa amanat [A Trust for the Future]. Tarihi drama // Juldyz. – 1981. – №1. – B. 16-40. [in Kazakh]
6. Eleukenov Sh. Qazіrgі tarihi romandardagy tarihi shyndyq pen korkemdіk sheshіm [Historical truth and artistic solution in the modern Kazakh novel] // Juldyz. – 2016. – №8. – B. 159-170. [in Kazakh]
7. Otarbaev R. Aina-gumyr. Piesalar [The mirror is life. Plays]. – Astana: Foliant, 2013. – 512 b. [in Kazakh]
8. Muhanbetqaliuly Q. Tar kezen [Narrow stage]. – Almaty: Mereke, 2012. – 568 b. [in Kazakh]
9. Eleukenov Sh. Shygarmalary. T.1. Tauelsіzdіk kozіmen [Works. T.1. Through the eyes of Independence]. – Astana: Foliant, 2011. – 536 b. [in Kazakh]
10. Orda G. Tar kezen tagylymy [The lessons of a narrow period] // Egemen Qazaqstan. – 2014, 3 qyrkuiek. [in Kazakh]
11. Syrym Datuly: jinaq [Syrym Datuly: collection] / Qurast. Q. Muhanbetqaliuly, Q. Oryngali. – Almaty: Arys, 2004. – 318 b. [in Kazakh]
12. Muhanbetqaliuly Q. Togysar arnamyz bir tolganganda... Adebi syn-maqalalar, zertteuler, oi-tolganystar. [Channel convergence at full saturation… Literary criticism-articles, research, reflections]. – Almaty: Balausa, 2010. – 319 b. [in Kazakh]
13. Mashіmbaev S.M. Syrym Datuly [Syrym Datuly] (1742-1802 jj.): monografia. – Almaty: «Qazaq universitetі», 2015. – 122 b. [in Kazakh]
14. Qosjanov A.S. Syrym Datulyn arі sheshen, arі bi retіnde zertteu: zan gyl. kand. ... dis. [The study of Syrym Datuly as both an orator and a dancer: dis.]. – Almaty, 1995. – 145 b.[in Kazakh]
15. Pangereyev A.Sh., Borash B.T., Shokum G.T., Baltymova M.R., Rysmaganbetova G.D., Aliyev B.B. Koblandy batyr: from the epic image to the historical person // Academia Brasileira de Ciências. – 2017. – Vol. 89, №3. – P. 2307-2319.
16. Assanov Z.A., Pangereyev A.S., Baltymova M.R., Borash, B.T., Idrissova E.T. «Edigey» as the common heritage of the Turkic people: Historical basis of the epos // International Journal of Environmental and Science Education. – 2016. – Vol.11, №14. – P. 6395-6408.
17. Amangalieva A.E., Soylemez O. The Image of Historical Figures in the Novel by Kh. Yessenzhanov // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2023. – №2(128). – P. 65-78. https://doi.org/10.47526/2023-2/2664-0686.06
18. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyn Ulttyq quryltaidyn besіnshі otyrysynda soilegen sozі [The Address Delivered by the Head of State, Kassym-Jomart Tokayev, at the Fifth Session of the National Kurultai]. – Qyzylorda, 20 qantar 2026 j. [Electronic resource]. URL: https://akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaevtyn-ulttyk-kuryltaydyn-besinshi-otyrysynda-soylegen-sozi-2005352 (date of access 22.01.2026) [in Kazakh]
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Yassawi Journal of Philology
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
