ҚАЗІРГІ ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ ЭКОЛОГИЯ ТАҚЫРЫБЫ ЖӘНЕ ОНЫ ОҚЫТУДЫҢ ӨЗЕКТІЛІГІ
Кілт сөздер:
әдебиет, ХХІ ғасыр әдебиеті, әдебиетті оқыту, экология тақырыбы, ғаламдық проблемалар.Аңдатпа
Бұл мақалада ХХІ ғасыр қазақ әдебиетіндегі экология тақырыбының көрінісі мен оны мектепте оқытудың маңыздылығы жан-жақты қарастырылады. Қазіргі таңда жаһандық жылыну, табиғи ресурстардың сарқылуы, экологиялық апаттар сияқты мәселелер адамзат баласының алдында тұрған ең өзекті проблемалар қатарына жатады. Бұл мәселелерді шешуде жастардың экологиялық мәдениетін қалыптастырудың маңызы зор.
Әдебиет – тұлғаның рухани дамуына әсер ететін қуатты құрал. Сондықтан қазіргі қазақ әдебиетіндегі экологиялық мазмұндағы шығармаларды мектеп бағдарламасына енгізу арқылы оқушылардың табиғатқа деген сүйіспеншілігін, жауапкершілігін арттыру мүмкіндігі жоғары. Мақалада экология тақырыбын оқытудың тиімді әдіс-тәсілдері ұсынылды. Сонымен қатар қазіргі қазақ ақын-жазушыларының қаламынан шыққан туынды кейіпкерлерінің табиғи апаттардан шеккен зардаптары арқау болған шығармалары мысалға алынды.
Бұл зерттеу әдеби шығармаларды оқыту арқылы экологиялық сананы қалыптастырудың маңыздылығын айқындайды және оқушылардың қоршаған ортаға деген көзқарасын өзгертуге ықпал ететін әдістерді ұсынады. Сонымен қатар, мақалада экологиялық тақырыптағы әдеби шығармалардың мазмұндық ерекшеліктері мен олардың тәрбиелік мәні терең талданды. Оқушылардың шығармашылық ойлау қабілетін дамыту, табиғатқа жанашырлықпен қарау сезімін қалыптастыруда әдебиеттің рөлі ерекше. Бұл бағытта жүргізілген зерттеулер мен практикалық ұсыныстар экологиялық білім берудің сапасын арттыруға септігін тигізеді.
Әдебиеттер тізімі
1. Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қазақстан халқына жолдауы. [Электронды ресурс]. URL: https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaevtynkazakstan-halkyna-zholdauy (қаралған күні 16.01.2025)
2. Brown L.R. World on the Edge: How to Prevent Environmental and Economic Collapse. – New York:
W.W. Norton & Company, 2011. – 240 p.
3. Orr D.W. Earth in Mind: On Education, Environment, and the Human Prospect. 2nd ed. – Washington: Island Press, 2004. – 300 p.
4. Weizsаcker E.U. Pioneering Work on Environmental, Climate and Energy Policy. – Berlin: Springer, 2013. – 210 p.
5. Бейсенова А. Қазақ халқының экологиялық жағдайы. – Алматы: Эверест, 2018. – 198 б.
6. Thoreau H.D. Walden; or, Life in the Woods. – New York: Houghton Mifflin Harcourt, 2019. – 224 p.
7. Carson R. Silent Spring. – Boston: Houghton Mifflin Harcourt, 2002. – 280 p.
8. Нұрпейісов Ә. Соңғы парыз. – Алматы: Жазушы, 2000. – 368 б.
9. Жұбатырұлы С. Абыржы. – Алматы: Жазушы, 2015. – 312 б.
10. Нұрғали Р. Қылмыс. – Алматы: Жазушы, 2001. – 144 б.
11. Мұқанова Р. Мәңгілік бала бейне. – Алматы: Жазушы, 1999. – 144 б.
12. Сахиев Ж. Айдағы жасырынбақ. – Алматы: Жазушы, 2010. – 97 б.
13. Елгезек А. Шексіздік сыртындағы шам. – Алматы: Хантәңірі, 2014. – 324 б.
14. Иса Қ. Тәтті шөл. – Алматы: Жазушы, 2014. – 160 б.
15. Ақсұңқарұлы С. Өмір деген күнді айналу. – Алматы: Жазушы, 2012. – 200 б.
16. Ахметова К. Ғасыр қасіреті. – Алматы: Жазушы, 2003. – 176 б.
17. Ecocriticism in literature: Examining nature and the environment in literary works // Educational Administration: Theory and Practice. – 2024. – Т. 30, №6. – Б. 2162–2168.
18. Асуат А. Көркем әдебиет шығармаларындағы экология мәселесі // Жас ғалым. – 2014. – №2.1. – Б. 3–5.
19. Курманбаев Р.Х., Кожанова А.Е., Берденкулова А.Ж. Внедрение модели «Зеленая школа» как фактор формированияэкологического мировоззрения учащихся сельских школ // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2025. – №1(135). – С. 419–431. https://doi.org/10.47526/2025-1/26640686.175
1. Qazaqstan Respublikasynyn Prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyn Qazaqstan halqyna joldauy [Address of the President of the Republic of Kazakhstan to the People of Kazakhstan]. [Electronic resource]. URL: https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaevtyn-kazakstan-halkyna-zholdauy (date of access 16.01.2025) [in Kazakh]
2. Brown L.R. World on the Edge: How to Prevent Environmental and Economic Collapse. – New York:
W.W. Norton & Company, 2011. – 240 p.
3. Orr D.W. Earth in Mind: On Education, Environment, and the Human Prospect. 2nd ed. – Washington: Island Press, 2004. – 300 p.
4. Weizsаcker E.U. Pioneering Work on Environmental, Climate and Energy Policy. – Berlin: Springer, 2013. – 210 p.
5. Beisenova A. Qazaq halqynyn ekologialyq jagdaiy [The environmental condition of the Kazakh people]. – Almaty: Everest, 2018. – 198 b. [in Kazakh]
6. Thoreau H.D. Walden; or, Life in the Woods. – New York: Houghton Mifflin Harcourt, 2019. – 224 p.
7. Carson R. Silent Spring. – Boston: Houghton Mifflin Harcourt, 2002. – 280 p.
8. Nurpeisov A. Songy zhyr [The Last Poem]. – Almaty: Zhazushy, 2000. – 368 b. [in Kazakh]
9. Zhubatyruly A. Abyrjy [Confusion]. – Almaty: Zhazushy, 2015. – 312 b. [in Kazakh]
10. Nurgali R. Qylmys [Crime]. – Almaty: Zhazushy, 2001. – 144 b. [in Kazakh]
11. Muhanova R. Mangilik bala beine [The Eternal Child Image]. – Almaty: Zhazushy, 1999. – 144 b. [in Kazakh]
12. Sahiev Zh. Aidagy zhasyrynbaq [The Secret on the Moon]. – Almaty: Zhazushy, 2010. – 97 b. [in Kazakh]
13. Elgezek A. Sheksizdik jotasyndagy sham [A Candle on the Ridge of Infinity]. – Almaty: Hantaniri, 2014. – 324 b. [in Kazakh]
14. Isa K. Tatti shol [Sweet Desert]. – Almaty: Zhazushy, 2014. – 160 b. [in Kazakh]
15. Aqsunqaruly S. Omir degen kundi ainalu [Life Is the Turning of a Day]. – Almaty: Zhazushy, 2012. – 200 b. [in Kazakh]
16. Ahmetova K. Gasyr qasireti [The Tragedy of the Century]. – Almaty: Zhazushy, 2003. – 176 b. [in Kazakh]
17. Ecocriticism in literature: Examining nature and the environment in literary works // Educational Administration: Theory and Practice. – 2024. – Т. 30, №6. – Б. 2162–2168.
18. Asuat A. Korkem adebiet shygarmalaryndagy ekologia maselesi [The Issue of Ecology in Literary Works] // Zhas galym. – 2014. – №2.1. – B. 3–5. [in Kazakh]
19. Kurmanbaev R.H., Kojanova A.E., Berdenkulova A.J. Vnedrenie modeli «Zelenaia shkola» kak faktor formirovania ekologicheskogo mirovozzrenia uchashihsia selskih shkol [Introduction of the “Green School” Model as a Factor in the Formation of the Ecological Outlook of Rural School Students] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2025. – №1 (135). – S. 419–431. https://doi.org/10.47526/20251/2664-0686.175 [in Russian]
