Оқушыларға экологиялық білім берудегі пәнаралық интеграцияның теориялық негіздері
##plugins.pubIds.doi.readerDisplayName##:
https://doi.org/10.47526/3107-3123.415Кілт сөздер:
пәнаралық интеграция, экологиялық білім беру, мектептік білім, интеграцияланған оқыту, экологиялық құзыреттер, тұрақты даму.Аңдатпа
Мақала Қазақстан Республикасындағы мектеп оқушыларына экологиялық білім беру үдерісінде пәнаралық интеграцияның теориялық негіздерін талдауға арналған. Зерттеудің өзектілігі экологиялық мәселелердің күрделенуі жағдайында оқушылардың тұтас экологиялық дүниетанымын және экологиялық құзыреттерін қалыптастыру қажеттілігімен, сондай-ақ мектептегі экологиялық білімнің фрагменттілігімен айқындалады. Пәнаралық интеграция экологиялық білім берудің жүйелілігін қамтамасыз ететін педагогикалық тетік ретінде қарастырылады.
Мақаланың мақсаты – мектеп оқушыларына экологиялық білім беруде пәнаралық интеграцияның теориялық негіздерін айқындау және оның экологиялық құзыреттерді қалыптастырудағы педагогикалық мүмкіндіктерін негіздеу. Зерттеу нысаны – Қазақстан Республикасындағы жалпы орта білім беру жүйесіндегі экологиялық білім беру үдерісі, ал зерттеу пәні – оқытудың мазмұны мен әдістерін ұйымдастыру тәсілі ретіндегі пәнаралық интеграция.
Зерттеу барысында психологиялық-педагогикалық және әдістемелік әдебиеттерге, сондай-ақ экологиялық білім беруді реттейтін нормативтік-құқықтық құжаттарға теориялық талдау жасалды. Педагогикадағы интеграция идеяларының қалыптасу кезеңдері қарастырылып, пәнаралық интеграцияның деңгейлері мен түрлері жүйеленді. Экологиялық білімнің пәнаралық сипаты оқу пәндерінің мазмұнын біріктіру қажеттігін айқындайтыны көрсетілді.
Мақаланың ерекшелігі – пәнаралық интеграцияны Қазақстанның білім беру жүйесі контексінде, нормативтік талаптар мен аймақтық экологиялық ерекшеліктерді ескере отырып кешенді талдау. Пәнаралық интеграция оқушылардың жүйелі ойлауын, қоршаған ортаға құндылықтық қатынасын және экологиялық жауапты мінез-құлқын қалыптастыруға ықпал ететіні негізделді.
Әдебиеттер тізімі
1. Сыздыкова Л. Экологизация образования // Казахстанская правда. – 2020. – 18 августа. [Электронный ресурс]. URL: https://kazpravda.kz/n/ekologizatsiya-obrazovaniya/ (дата обращения 15.11.2025)
2. Экологический кодекс Республики Казахстан от 2 января 2021 года №400-VI ЗРК. [Электронный ресурс]. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2100000400 (дата обращения 15.11.2025)
3. Экологическое образование и воспитание подрастающего поколения в Республике Казахстан // Инфоурок. [Электронный ресурс]. URL: https://infourok.ru/ekologicheskoe-obrazovanie-i-vospitanie-podrastayuschego-pokoleniya-v-respublike-kazahstan-300785.html (дата обращения 15.11.2025)
4. Межпредметная интеграция как одно из продуктивных направлений профессиональной подготовки студентов // Гигабаза. [Электронный ресурс]. URL: https://gigabaza.ru/doc/35269.html (дата обращения 17.11.2025)
5. Галанина О.А. Межпредметная интеграция как необходимое условие современного образования // Социальная сеть работников образования. – 2024. [Электронный ресурс]. URL: https://nsportal.ru/shkola/mezhdistsiplinarnoe-obobshchenie/library/2024/01/10/mezhpredmetnaya-integratsiya-kak (дата обращения 15.11.2025)
6. Интеграция в педагогике // Справочник. [Электронный ресурс]. URL: https://spravochnick.ru/pedagogika/obschie_osnovy_pedagogiki/integraciya_v_pedagogike/ (дата обращения 15.11.2025)
7. Зверев И.Д., Максимова В.Н. Межпредметные связи в современной школе. – Москва: Педагогика, 1981. – 160 с.
8. Методологические основы интегрированного обучения школьников // Публикация. [Электронный ресурс]. URL: https://publikacia.net/archive/2015/7/3/4 (дата обращения 07.10.2025)
9. Берулава М.Н. Интеграция содержания образования. – Москва: Педагогика, 1993. – 172 с.
10. Данилюк А.Я. Теория интеграции образования. – Ростов н/Д: Изд-во Рост. пед. ун-та, 2000. – 440 с.
11. Интеграция в обучении // 1 сентября. [Электронный ресурс]. URL: https://urok.1sept.ru/articles/571770 (дата обращения 13.11.2025)
12. Большакова И.А. Интегрированные уроки с применением информационных и коммуникационных технологий для учащихся средних специальных учебных заведений направления «Музыкальное искусство» // Молодой ученый. – 2009. – №12(12). – С. 349–352.
13. Максимова В.Н. Межпредметные связи в процессе обучения. – Москва: Просвещение, 1988. – 191 с.
14. Дуйсекова А.Б., Еришева А.А. Развитие языковых компетенций на уроках истории посредством интеграции учебных предметов // Школа нового поколения: сб. науч. докл. Междунар. науч.-практ. конф. (Астана, 25–26 октября 2018 г.). – Астана: АОО «Назарбаев Интеллектуальные школы», 2018. – С. 157–164.
15. Ненахова Е.В. Методологические основы интегрированного обучения школьников // Публикация. – 2015. – №7(3). [Электронный ресурс]. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/metodologicheskie-osnovy-integrirovannogo-obucheniya-shkolnikov (дата обращения 07.10.2025)
16. Назарова Н.В. Межпредметная интеграция в формировании конкурентоспособности студентов вуза // Современные проблемы науки и образования. – 2016. – №5. [Электронный ресурс]. URL: https://science-education.ru/ru/article/view?id=25103 (дата обращения 13.11.2025)
17. Интеграция межпредметная // Дидактс. [Электронный ресурс]. URL: https://didacts.ru/termin/integracija-mezhpredmetnaja.html (дата обращения 15.11.2025)
18. Об утверждении Концепции развития экологической культуры «Таза Қазақстан» на 2024–2029 годы: Постановление Правительства Республики Казахстан от 31 октября 2024 года №910. [Электронный ресурс]. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/P2400000910 (дата обращения 15.11.2025)
19. Актуальные вопросы экологического образования дошкольников в Казахстане // Русская наука. [Электронный ресурс]. URL: http://www.rusnauka.com/13_EISN_2009/Pedagogica/45597.doc.htm (дата обращения 13.11.2025)
20. ЭКО образование в РК: экологический предмет в школах и координационный совет // Strategy2050.kz. – 2020. [Электронный ресурс]. URL: https://strategy2050.kz/ru/news/eko-obrazovanie-v-rk-ekologicheskiy-predmet-v-shkolakh-i-koordinatsionnyy-sovet-/ (дата обращения 15.11.2025)
21. Послание Президента Республики Казахстан К.-Ж.К. Токаева народу Казахстана «Единство народа и системные реформы – прочная основа процветания страны», 1 сентября 2021 года. [Электронный ресурс]. URL: https://www.akorda.kz/ru/poslanie-glavy-gosudarstva-kasym-zhomarta-tokaeva-narodu-kazahstana-183048 (дата обращения 15.11.2025)
22. Об утверждении государственных общеобязательных стандартов дошкольного воспитания и обучения, начального, основного среднего и общего среднего, технического и профессионального, послесреднего образования: приказ Министра просвещения Республики Казахстан от 3 августа 2022 года №348. [Электронный ресурс]. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/V2200029031 (дата обращения 15.11.2025)
23. Тагиев Т.И. Интеграция экологических знаний в процессе преподавания химии в средней школе // Современные гуманитарные исследования. – М.: Спутник+, 2009. – С. 7–10.
24. UNESCO. Education for Sustainable Development Goals: Learning Objectives. – Paris: UNESCO, 2017. [Electronic resource]. URL: https://www.unesco.org/ru/node/83350 (date of access 07.10.2025)
25. Ecological Literacy: Educating Our Children for a Sustainable World / ed. by M.K. Stone, Z. Barlow. – San Francisco: Sierra Club Books, 2005. [Electronic resource]. URL: https://www.ecoliteracy.org/node/2298 (date of access 07.10.2025)
26. Tilbury D. Education for Sustainable Development: An Expert Review of Processes and Learning. – Paris: UNESCO, 2011. – [Electronic resource]. URL: https://connect.unevoc.unesco.org/home/UNEVOC%2BPublications/lang%3Den/akt%3Ddetail/qs%3D1926 (date of access 07.10.2025)
27. Sterling S. Sustainable Education: Re-visioning Learning and Change. – Totnes: Green Books for the Schumacher Society, 2001. – 94 p.
28. Gough A. The Emergence of Ecopedagogy: Education, Environment and Ethics // Environmental Education Research. – 2018. – Vol. 24(6). – P. 812–826.
29. Идеи интеграции в современной педагогике // Социальная сеть работников образования. [Электронный ресурс]. URL: https://nsportal.ru/shkola/obshchepedagogicheskie-tekhnologii/library/2014/09/16/idei-integratsii-v-sovremennoy (дата обращения 15.11.2025)
30. Реализация межпредметной интеграции на уроках физики // Учительский журнал. [Электронный ресурс]. URL: https://www.teacherjournal.ru/categories/17/articles/2782 (дата обращения 15.11.2025)
31. Межпредметная интеграция как одно из продуктивных направлений профессиональной подготовки студентов // Гигабаза. [Электронный ресурс]. URL: https://gigabaza.ru/doc/35269.html (дата обращения 15.11.2025)
32. Лысакова Ж.А. Литература и история в 11-м классе: межпредметная интеграция в процессе литературного образования: дис. ... канд. пед. наук. – Волгоград, 2008. – 178 с.
REFERENCES
1. Syzdykova L. Ekologizacia obrazovania [Greening education] // Kazahstanskaia pravda. – 2020. – 18 avgusta. [Electronic resource]. URL: https://kazpravda.kz/n/ekologizatsiya-obrazovaniya/ (date of access 15.11.2025) [in Russian]
2. Ekologicheski kodeks Respubliki Kazahstan ot 2 ianvaria 2021 goda №400-VI ZRK [Environmental Code of the Republic of Kazakhstan]. [Electronic resource]. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2100000400 (date of access 15.11.2025) [in Russian]
3. Ekologicheskoe obrazovanie i vospitanie podrastaiushego pokolenia v Respublike Kazahstan [Environmental education and upbringing of the younger generation in the Republic of Kazakhstan] // Infourok. [Electronic resource]. URL: https://infourok.ru/ekologicheskoe-obrazovanie-i-vospitanie-podrastayuschego-pokoleniya-v-respublike-kazahstan-300785.html (date of access 15.11.2025) [in Russian]
4. Mezhpredmetnaia integracia kak odno iz produktivnyh napravleni professionalnoi podgotovki studentov [Interdisciplinary integration as one of the productive areas of students' professional training] // Gigabaza. [Electronic resource]. URL: https://gigabaza.ru/doc/35269.html (date of access 17.11.2025) [in Russian]
5. Galanina O.A. Mezhpredmetnaia integracia kak neobhodimoe uslovie sovremennogo obrazovania [Interdisciplinary integration as a necessary condition for modern education] // Socialnaia set rabotnikov obrazovania. – 2024. [Electronic resource]. URL: https://nsportal.ru/shkola/mezhdistsiplinarnoe-obobshchenie/library/2024/01/10/mezhpredmetnaya-integratsiya-kak (date of access 15.11.2025) [in Russian]
6. Integracia v pedagogice [Integration in pedagogy] // Spravochnik. [Electronic resource]. URL: https://spravochnick.ru/pedagogika/obschie_osnovy_pedagogiki/integraciya_v_pedagogike/ (date of access 15.11.2025) [in Russian]
7. Zverev I.D., Maksimova V.N. Mezhpredmetnye sviazi v sovremennoi shkole [Interdisciplinary connections in the modern school]. – Moskva: Pedagogika, 1981. – 160 s. [in Russian]
8. Metodologicheskie osnovy integrirovannogo obuchenia shkolnikov [Methodological foundations of integrated school education] // Publikacia. [Electronic resource]. URL: https://publikacia.net/archive/2015/7/3/4 (date of access 07.10.2025) [in Russian]
9. Berulava M.N. Integracia soderzhania obrazovania [Integration of educational content]. – Moskva: Pedagogika, 1993. – 172 s. [in Russian]
10. Daniliuk A.Ia. Teoria integracii obrazovania [Theory of educational integration]. – Rostov n/D: Izd-vo Rost. ped. un-ta, 2000. – 440 s. [in Russian]
11. Integracia v obuchenii // 1 sentiabria [Integration in learning]. [Electronic resource]. URL: https://urok.1sept.ru/articles/571770 (date of access 13.11.2025) [in Russian]
12. Bolshakova I.A. Integrirovannye uroki s primeneniem informacionnyh i kommunikacionnyh tehnologi dlia uchashihsia srednih specialnyh uchebnyh zavedeni napravlenia «Muzykalnoe iskusstvo» [Integrated lessons using information and communication technologies for students of secondary specialized educational institutions in the field of “Musical art”] // Molodoi uchenyi. – 2009. – №12(12). – S. 349–352. [in Russian]
13. Maksimova V.N. Mezhpredmetnye sviazi v processe obuchenia [Interdisciplinary connections in the learning process]. – Moskva: Prosveshenie, 1988. – 191 s. [in Russian]
14. Duisekova A.B., Erisheva A.A. Razvitie iazykovyh kompetenci na urokah istorii posredstvom integracii uchebnyh predmetov [Development of language competencies in history lessons through the integration of academic subjects] // Shkola novogo pokolenia: sb. nauch. dokl. Mezhdunar. nauch.-prakt. konf. (Astana, 25–26 oktjabrja 2018 g.). – Astana: AOO «Nazarbaev Intellektualnye shkoly», 2018. – S. 157–164. [in Russian]
15. Nenahova E.V. Metodologicheskie osnovy integrirovannogo obuchenia shkolnikov [Methodological foundations of integrated school education] // Publikacia. – 2015. – №7(3). [Electronic resource]. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/metodologicheskie-osnovy-integrirovannogo-obucheniya-shkolnikov (date of access 07.10.2025) [in Russian]
16. Nazarova N.V. Mezhpredmetnaia integracia v formirovanii konkurentosposobnosti studentov vuza [Interdisciplinary integration in the formation of competitiveness of university students] // Sovremennye problemy nauki i obrazovania. – 2016. – №5. [Electronic resource]. URL: https://science-education.ru/ru/article/view?id=25103 (date of access 13.11.2025) [in Russian]
17. Integracia mezhpredmetnaia // Didakts [Interdisciplinary integration]. [Electronic resource]. URL: https://didacts.ru/termin/integracija-mezhpredmetnaja.html (date of access 15.11.2025) [in Russian]
18. Ob utverzhdenii Koncepcii razvitia ekologicheskoi kultury «Taza Qazaqstan» na 2024–2029 gody: Postanovlenie Pravitelstva Respubliki Kazahstan ot 31 oktiabria 2024 goda №910 [On approval of the Concept of development of ecological culture “Taza Kazakhstan” for 2024-2029: Resolution of the Government of the Republic of Kazakhstan dated October 31, 2024 No. 910]. [Electronic resource]. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/P2400000910 (date of access 15.11.2025) [in Russian]
19. Aktualnye voprosy ekologicheskogo obrazovania doshkolnikov v Kazahstane [Current issues of environmental education for preschoolers in Kazakhstan] // Russkaia nauka. [Electronic resource]. URL: http://www.rusnauka.com/13_EISN_2009/Pedagogica/45597.doc.htm (date of access 13.11.2025) [in Russian]
20. EKO obrazovanie v RK: ekologicheski predmet v shkolah i koordinacionnyi sovet [ECO education in the Republic of Kazakhstan: an environmental subject in schools and a coordinating council] // Strategy2050.kz. – 2020. [Electronic resource]. URL: https://strategy2050.kz/ru/news/eko-obrazovanie-v-rk-ekologicheskiy-predmet-v-shkolakh-i-koordinatsionnyy-sovet-/ (date of access 15.11.2025) [in Russian]
21. Poslanie Prezidenta Respubliki Kazahstan K.-Zh.K. Tokaeva narodu Kazahstana «Edinstvo naroda i sistemnye reformy – prochnaia osnova procvetania strany» [The message of the President of the Republic of Kazakhstan K.-J.K. Tokayev to the people of Kazakhstan “Unity of the people and systemic reforms are a solid foundation for the country's prosperity”], 1 sentiabria 2021 goda. [Electronic resource]. URL: https://www.akorda.kz/ru/poslanie-glavy-gosudarstva-kasym-zhomarta-tokaeva-narodu-kazahstana-183048 (date of access 15.11.2025) [in Russian]
22. Ob utverzhdenii gosudarstvennyh obsheobiazatelnyh standartov doshkolnogo vospitania i obuchenia, nachalnogo, osnovnogo srednego i obshego srednego, tehnicheskogo i professionalnogo, poslesrednego obrazovania: prikaz Ministra prosveshenia Respubliki Kazahstan ot 3 avgusta 2022 goda №348 [On approval of the state mandatory standards of preschool education and training, primary, basic secondary and general secondary, technical and vocational, post-secondary education: Order of the Minister of Education of the Republic of Kazakhstan]. [Electronic resource]. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/V2200029031 (date of access 15.11.2025) [in Russian]
23. Tagiev T.I. Integracia ekologicheskih znani v processe prepodavania himii v srednei shkole [Integration of environmental knowledge in the teaching of chemistry in secondary schools] // Sovremennye gumanitarnye issledovania. – M.: Sputnik+, 2009. – S. 7–10. [in Russian]
24. UNESCO. Education for Sustainable Development Goals: Learning Objectives. – Paris: UNESCO, 2017. [Electronic resource]. URL: https://www.unesco.org/ru/node/83350 (date of access 07.10.2025)
25. Ecological Literacy: Educating Our Children for a Sustainable World / ed. by M.K. Stone, Z. Barlow. – San Francisco: Sierra Club Books, 2005. [Electronic resource]. URL: https://www.ecoliteracy.org/node/2298 (date of access 07.10.2025)
26. Tilbury D. Education for Sustainable Development: An Expert Review of Processes and Learning. – Paris: UNESCO, 2011. – [Electronic resource]. URL: https://connect.unevoc.unesco.org/home/UNEVOC%2BPublications/lang%3Den/akt%3Ddetail/qs%3D1926 (date of access 07.10.2025)
27. Sterling S. Sustainable Education: Re-visioning Learning and Change. – Totnes: Green Books for the Schumacher Society, 2001. – 94 p.
28. Gough A. The Emergence of Ecopedagogy: Education, Environment and Ethics // Environmental Education Research. – 2018. – Vol. 24(6). – P. 812–826.
29. Idei integracii v sovremennoi pedagogike [Ideas of integration in modern pedagogy] // Socialnaia set rabotnikov obrazovania. [Electronic resource]. URL: https://nsportal.ru/shkola/obshchepedagogicheskie-tekhnologii/library/2014/09/16/idei-integratsii-v-sovremennoy (date of access 15.11.2025) [in Russian]
30. Realizacia mezhpredmetnoi integracii na urokah fiziki [Implementation of interdisciplinary integration in physics lessons] // Uchitelski zhurnal. [Electronic resource]. URL: https://www.teacherjournal.ru/categories/17/articles/2782 (date of access 15.11.2025) [in Russian]
31. Mezhpredmetnaia integracia kak odno iz produktivnyh napravleni professionalnoi podgotovki studentov [Interdisciplinary integration as one of the productive areas of students' professional training] // Gigabaza. [Electronic resource]. URL: https://gigabaza.ru/doc/35269.html (date of access 15.11.2025) [in Russian]
32. Lysakova Zh.A. Literatura i istoria v 11-m klasse: mezhpredmetnaia integracia v processe literaturnogo obrazovania: dis. ... kand. ped. nauk [Literature and history in 11th grade: interdisciplinary integration in the process of literary education: dis.]. – Volgograd, 2008. – 178 s. [in Russian]
Жүктеулер
Жарияланды
Дәйексөзді қалай келтіруге болады
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 Yassawi Journal of Education Studies
Бұл жұмыс Creative Commons атрибуты бойынша лицензияланған. 4.0 Халықаралық лицензия.
