Aутизм спектрі бұзылған оқушыларды әлеуметтендірудің психологиялық-педагогикалық шарттары
##plugins.pubIds.doi.readerDisplayName##:
https://doi.org/10.47526/3107-3123.418Кілт сөздер:
аутизм, аутизм спектрінің бұзылуы, балаларды әлеуметтендіру, әлеуметтенудің психологиялық-педагогикалық шарттары.Аңдатпа
Мақалада авторлар аутизм спектрі бұзылған балаларды әлеуметтендіруді тиімді жүзеге асыру үшін психологиялық-педагогикалық жағдайлардың дұрыс айқындалуының аса маңызы болып табылатындығын саралайды, атап айтқанда, психологиялық-педагогикалық жағдайлар әуел бастан дұрыс айқындалып, олар орынды әрі дер кезінде қолданылған ретте аутизм спектрі бұзылған балаларды әлеуметтендіруде оң нәтижелерге едәуір тез әрі тиімді жолмен қол жеткізуге мүмкіндік туындайтындығы баяндалады. Сондай-ақ аутизм спектрі бұзылған балалармен жұмыс жасау кезінде қоршаған ортаға айрықша мән берудің қажеттілігі жайлы тұжырымдама жасалған. Аутист балаларды әлеуметтендіру кезінде, балаларға әлеуметтік дағдыларды үйретуді мүмкіндігінше үйреншікті ортада өткізудің әлдеқайда тиімді болатындығына дәлелдемелер келтірілген.
Сонымен қатар, мақала авторлары аутизм спектрі бұзылған балаларды әлеуметтендіруді тәуліктің нақты бір белгілі кезеңінде өткізудің тиімділігіне назар аударады. Мақалада аутизм спектрі бұзылған балаларды әлеуметтендіру кезінде сенсорлық үзілістер жасаудың қажеттілігі жайлы қорытынды жасалған, себебі, аутизм спектрі бұзылған балаға шамадан тыс сенсорлық жүктеме түсіру аутист бала үшін сан түрлі жағымсыз салдар туғызып әлеуметтендіру процессін едәуір қиындатады. Авторлар аутизм спектрі бұзылған баламен әлеуметтік байланыстар орнату мәселесіне тоқтала келіп, әңгімелесу нәтижесінде баланың әлеуметтік өзара әрекеттесу дағдыларының жақсартатындығына дәлелдемелер келтіреді. Сонымен бірге аутизм спектрі бұзылған баланы тәрбиелеп отырған отбасына психологиялық қолдау көрсетудің маңызды екендігі талданып, әлеуметтендіру барысында баланың жеке басының психикалық қалыптасуы мен даму ерекшеліктерін ескерудің қажет екендігі сараланған.
Әдебиеттер тізімі
1. Хаустов А.В. Формирование коммуникативных навыков у детей с детским аутизмом: автореф. ... канд. психол. наук. – Москва, 2015. – 176 с.
2. Сыздыкбаев А. Двухкратно возросло количество детей с аутизмом в Казахстане. Информ-Казахстан 13 ноября 2022. [Электронный ресурс]. URL: https://www.inform.kz/ru/dvukratno-vozroslo-kolichestvo-detey-s-autizmom-v-kazahstane_a4000981 (дата обращения 28.05.2025)
3. Сегодня РАС является одной из актуальных проблем во всем мире, в том числе и в Казахстане. [Электронный ресурс]. URL: https://kazpravda.kz/n/segodnya-ras-yavlyaetsya-odnoy-iz-aktualnyh-problem-vo-vsem-mire-v-tom-chisle-i-v-kazahstane/ (дата обращения 28.05.2025)
4. Шмигельскас К., Исмагулова С., Бутабаева Л., Кожагельдиева Л., Каукенова Ә. Сопровождение учащегося с расстройствами аутистического спектра в школах Казахстана: роль помощника учителя // Вестник КазНПУ им. Абая. Серия «Педагогика и психология». – 2024. – Т. 60, №3. – С. 13–22.
5. Есіркепова Ұ.Р., Лекерова Г.Ж. Инклюзивті білім беру кеңістігінде кіші мектеп жасындағы аутист балалардың педагогикалық ортасы // Абай ат. ҚазҰПУ хабаршысы. «Педагогика және психология» сериясы. – 2022. – №2(51). – С. 158–167.
6. Рымханова А.Р., Рахметова А.М., Сакаева А.Н., Муликова С.А. Концепция социализации детей с расстройствами аутистического спектра, осложненными сочетанными нарушениями // Вестник Карагандинского университета. Серия «Педагогика». – 2023. – №4(112). – С. 99–110.
7. Шипицына Л.М. Детский аутизм: хрестоматия: учеб. пособие для студентов высших и средних педагогических, психологических и медицинских учебных заведений. – СПб.: Дидактика Плюс, 2001. – 196 с.
8. Гилберг К., Питерс Т. Аутизм: медицинские и педагогические аспекты. – СПб.: ИСПиП, 2008. – 312 с.
9. Хаустов А.В. Организация окружающей среды для социализации и развития коммуникации у детей с расстройствами аутистического спектра // Аутизм и нарушения развития. – 2009. – Т. 7, №1. – С. 1–12.
10. Садуакасова К.З., Енсебаева Л.З. Аутизм. История развития. Ситуация в Казахстане (обзор литературы) // Вестник КазНМУ. – 2018. – №1. – С. –176–179.
11. Айрес Э.Дж. Ребенок и сенсорная интеграция. Понимание скрытых проблем развития. – М.: Изд‑во Теревинф, 2010. – 272 с.
12. Галочкина Т.Ю. Модель обучения и психолого‑педагогического сопровождения младших школьников с расстройствами аутистического спектра: учеб. пособие. – Красноярск: КГПУ им. В.П. Астафьева, 2016. – 116 с.
13. Абишева И.Ш. Определение уровня грамотности в области искусственного интеллекта у обучающихся педагогического вуза // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2025. – №2(136). – С. 512–523.
14. Мұсабекова Г.Т., Ортаев Б.Т., Мырзабек Л.Ә. Оқыту әдістері арқылы болашақ мұғалімнің ізгілікті тұлғасын дамыту // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2025. – № 4(138). – С. 258–273.
15. Ерсарина А.К., Джангельдинова З.Б., Айтжанова Р.К. Специальная развивающая программа для детей с аутизмом. – Алматы: ННПЦ КП, 2020. – 169 с.
16. Нестерова А.А. Интеграция детей с расстройствами аутистического спектра в образовательную среду // XI научно-практическая конференция «Психология личностного и профессионального развития субъектов непрерывного образования». – М.; СПб.: Нестор-История, 2015. – С. 232–236.
REFERENCES
1. Haustov A.V. Formirovanie kommunikativnyh navykov u detei s detskim autizmom: avtoref. ... kand. psihol. nauk [Formation of communication skills in children with childhood autism: abstract ... cand. psychological sciences]. – Moskva, 2015. – 176 s. [in Russian]
2. Syzdykbaev A. Dvuhkratno vozroslo kolichestvo detei s autizmom v Kazahstane [The number of children with autism in Kazakhstan has increased twofold]. Inform-Kazahstan 13 noiabria 2022. [Electronic resource]. URL: https://www.inform.kz/ru/dvukratno-vozroslo-kolichestvo-detey-s-autizmom-v-kazahstane_a4000981 (date of access 28.05.2025) [in Russian]
3. Segodnia RAS iavliaetsia odnoi iz aktualnyh problem vo vsem mire, v tom chisle i v Kazahstane [Today, ASD is one of the urgent problems all over the world, including in Kazakhstan.]. [Electronic resource]. URL: https://kazpravda.kz/n/segodnya-ras-yavlyaetsya-odnoy-iz-aktualnyh-problem-vo-vsem-mire-v-tom-chisle-i-v-kazahstane/ (date of access 28.05.2025) [in Russian]
4. Shmigelskas K., Ismagulova S., Butabaeva L., Kozhageldieva L., Kaukenova A. Soprovozhdenie uchashegosia s rasstroistvami autisticheskogo spektra v shkolah Kazahstana: rol pomoshnika uchitelia [Accompanying a student with autism spectrum disorders in schools in Kazakhstan: the role of a teacher's assistant] // Vestnik KazNPU im. Abaia. Seria «Pedagogika i psihologia». – 2024. – T. 60, №3. – S. 13–22. [in Russian]
5. Esіrkepova U.R., Lekerova G.Zh. Inkliuzivtі bіlіm beru kenіstіgіnde kіshі mektep zhasyndagy autist balalardyn pedagogikalyq ortasy [Pedagogical environment of autistic children of primary school age in the space of inclusive education] // Abai at. QazUPU habarshysy. «Pedagogika zhane psihologia» seriasy. – 2022. – №2(51). – S. 158–167. [in Kazakh]
6. Rymhanova A.R., Rahmetova A.M., Sakaeva A.N., Mulikova S.A. Koncepcia socializacii detei s rasstroistvami autisticheskogo spektra, oslozhnennymi sochetannymi narusheniami [The concept of socialization of children with autism spectrum disorders complicated by combined disorders] // Vestnik Karagandinskogo universiteta. Seria «Pedagogika». – 2023. – №4(112). – S. 99–110. [in Russian]
7. Shipicyna L.M. Detski autizm: hrestomatia: ucheb. posobie dlia studentov vysshih i srednih pedagogicheskih, psihologicheskih i medicinskih uchebnyh zavedeni [Children's autism: a textbook: a manual for students of higher and secondary pedagogical, psychological and medical educational institutions]. – SPb.: Didaktika Plius, 2001. – 196 s. [in Russian]
8. Gilberg K., Piters T. Autizm: medicinskie i pedagogicheskie aspekty [Autism: medical and pedagogical aspects]. – SPb.: ISPiP, 2008. – 312 s. [in Russian]
9. Haustov A.V. Organizacia okruzhaiushei sredy dlia socializacii i razvitia kommunikacii u detei s rasstroistvami autisticheskogo spektra [Organization of the environment for socialization and communication development in children with autism spectrum disorders] // Autizm i narushenia razvitia. – 2009. – T. 7, №1. – S. 1–12. [in Russian]
10. Saduakasova K.Z., Ensebaeva L.Z. Autizm. Istoria razvitia. Situacia v Kazahstane (obzor literatury) [Autism. History of development. The situation in Kazakhstan (literature review)] // Vestnik KazNMU. – 2018. – №1. – S. –176–179. [in Russian]
11. Aires E.Dzh. Rebenok i sensornaia integracia. Ponimanie skrytyh problem razvitia [Child and sensory integration. Understanding hidden development issues]. – M.: Izd‑vo Terevinf, 2010. – 272 s. [in Russian]
12. Galochkina T.Iu. Model obuchenia i psihologo‑pedagogicheskogo soprovozhdenia mladshih shkolnikov s rasstroistvami autisticheskogo spektra: ucheb. Posobie [A model of teaching and psychological and pedagogical support for younger schoolchildren with autism spectrum disorders: a textbook]. – Krasnoiarsk: KGPU im. V.P. Astafieva, 2016. – 116 s. [in Russian]
13. Abisheva I.Sh. Opredelenie urovnia gramotnosti v oblasti iskusstvennogo intellekta u obuchaiushihsia pedagogicheskogo vuza [Determination of the level of literacy in the field of artificial intelligence among students of a pedagogical university] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2025. – №2(136). – S. 512–523. [in Russian]
14. Musabekova G.T., Ortaev B.T., Myrzabek L.A. Oqytu adіsterі arqyly bolashaq mugalіmnіn іzgіlіktі tulgasyn damytu [Development of the virtuous personality of the future teacher through teaching methods] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2025. – №4(138). – S. 258–273. [in Kazakh]
15. Ersarina A.K., Dzhangeldinova Z.B., Aitzhanova R.K. Specialnaia razvivaiushaia programma dlia detei s autizmom [A special educational program for children with autism]. – Almaty: NNPC KP, 2020. – 169 s. [in Russian]
16. Nesterova A.A. Integracia detei s rasstroistvami autisticheskogo spektra v obrazovatelnuiu sredu [Integration of children with autism spectrum disorders into the educational environment] // XI nauchno-prakticheskaia konferencia «Psihologia lichnostnogo i professionalnogo razvitia subiektov nepreryvnogo obrazovania». – M.; SPb.: Nestor-Istoria, 2015. – S. 232–236. [in Russian]
Жүктеулер
Жарияланды
Дәйексөзді қалай келтіруге болады
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 Yassawi Journal of Education Studies
Бұл жұмыс Creative Commons атрибуты бойынша лицензияланған. 4.0 Халықаралық лицензия.
