Көркем мәтін – құндылықтар әлемі: дәстүрлі мұра және заманауи көзқарас
Кілт сөздер:
ұлттық концептология, когнитивті лингвистика, құндылықтар, хронотоп, кейіпкерлер, мәдени код, рухани-этикалық құндылықтар.Аңдатпа
Бұл мақалада М. Әуезовтің «Қорғансыздың күні» әңгімесі ұлттық концептология және когнитивтік лингвистика тұрғысынан зерттеліп, мәтіндегі ұлттық құндылықтардың көркемдік-когнитивтік репрезентациясы сараланады. Зерттеу барысында «қорғансыздық», «әділет», «ар-намыс», «тазалық», «қатыгездік», «табиғат» тәрізді базалық концептілер анықталып, олардың көркем мәтіндегі прагматикалық, эстетикалық және семиотикалық қызметі айқындалады.
Мәтінді талдауда Б. Майтанов ұсынған хронотоптық жүйе негізінде кеңістік пен уақыт өлшемдерінің көркемдік-құрылымдық қызметі қарастырылады. М.В. Пименова ұсынған концепт жіктеуі (физикалық, әлеуметтік, этикалық) арқылы кейіпкерлердің мінез-құлық құрылымы мен құндылық бағдарлары зерделенеді. А. Маслоудың қажеттіліктер иерархиясы негізінде адамның еркіндікке, қауіпсіздікке және рухани кемелдікке ұмтылысы сипатталады. Сонымен қатар, Г. Қожахметова мен Ә. Байбол зерттеулеріне сүйене отырып, мәтіндегі ұлттық дүниетаным, менталитет пен мәдени кодтар көркем тіл арқылы қалай жүзеге асатыны сипатталады. Ғазиза бейнесі арқылы қазақ ұлтының ар-намыс, тазалық, ұят сияқты рухани-этикалық құндылықтарының көрінісі беріліп, оның трагедиялық тағдыры арқылы патриархалды қоғамдағы әділетсіздік пен рухани құлдырау ашылады. Табиғат көріністері мен мифопоэтикалық элементтер метафоралық және символдық деңгейде сараланып, шығарма құрылымындағы концептуалдық өрістердің ұлт болмысымен байланысы дәйектеледі.
Әдебиеттер тізімі
1. Hofstede G. Culture’s Consequences: International Differences in Work Related Values. – Beverly Hills: Sage Publications, 1980. – 475 p.
2. Қайдар Ә. Тіл – ұлттың жаны // Қазақ тіл білімінің мәселелері. – Алматы: Ғылым, 2004. – 123 б.
3. Уәли Н. Сөз мәдениеті және ұлттық рух. – Алматы: Арыс, 2014. – 212 б.
4. Маслова В.А. Аксиолингвистика: учебное пособие. – М.: Академия, 2001. – 208 с.
5. Кубрякова Э.С. Язык и знание: на пути получения знаний о языке. – М.: Языки славянской культуры, 2004. – 560 с.
6. Смағұлова Г.Н. Қазіргі қазақ тіліндегі ұлттық-мәдени концептілер. – Алматы: Қазақ университеті, 2012. – 180 б.
7. Болғанбайұлы Н., Қалиұлы Ғ. Қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы. – Алматы: Қазақ университеті, 1997. – 264 б.
8. Молдағали Б. Концепт және оның қазақ тіл білімінде зерттелуі. – 2016. [Электронды ресурс]. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/kontsept-zh-ne-ony-aza-til-biliminde-zerttelui (қаралған күні 12.02.2024)
9. Керімова С.М. Мәдениаралық қатысымдағы тілдік сананың этномәдени ерекшеліктері // Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің Хабаршысы. – 2017. – №3. – Б. 70-79.
10. Пименова М.В. Проблемы когнитивной лингвистики и концептуальных исследований на современном этапе // Гуманитарный вектор. – 2010. – №2 (22). – С. 140-145.
11. Әуезов М. Қорғансыздың күні. [Электронды ресурс]. URL: https://kitap.kz/book/qorhansyzdyng-kuni. (қаралған күні 12.02.2024)
12. Kozhakhmetova G., Abeshova N., Tazhibayeva S., Ibragimova K. National values in the translation of Kazakh literary works // Cadernos de Tradução. – 2024. – Vol. 44, №1. – С. e95714. https://doi.org/10.5007/2175-7968.2024.e95714
13. Baibolov A., Abisheva S., Saparova A., Sametova Z., Sabirova D.A., Toktarbay Y. National Code in the Literature of Kazakhstan and Central Asia // Qubahan Academic Journal. – 2025. – №5(3). – P. 547–558. https://doi.org/10.48161/qaj.v5n3a2103
14. Sultangaliyeva R.B., Sagidulliyeva S.S., Mutiyev Z.Zh., Sagynadin G.S., Akbulatov A.A., Askarova G.S., Zhumasheva K.B. Integration of World Literary Traditions and Innovative Artistic Searches in Contemporary Kazakh Prose // Forum for Linguistic Studies. – 2024. – №6(6). https://doi.org/10.30564/fls.v6i6.7098
15. Minkov M. The K factor, societal hypometropia, and national values: A study of 71 nations // Personality and Individual Differences. – 2014. – Vol. 66. – P. 153-159. https://doi.org/10.1016/j.paid.2014.03.028
16. Сейітжанова А., Сыздықова Г. Қазіргі қазақ прозасындағы ұлттық код және концепт мәселесі // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2023. – №2(128). – Б. 145-156.
17. Жолдасбеков М., Исаева А. Этномәдени кеңістік және тілдік тұлға концепциясы // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2022. – №4(126). – Б. 88-97.
REFERENCES
1. Hofstede G. Culture’s Consequences: International Differences in Work Related Values. – Beverly Hills: Sage Publications, 1980. – 475 p.
2. Qaidar A. Tіl – ulttyn zhany [Language is the soul of the nation] // Qazaq tіl bіlіmіnіn maselelerі. – Almaty: Gylym, 2004. – 123 b. [in Kazakh]
3. Uali N. Soz madenietі zhane ulttyq ruh [Speech culture and national spirit]. – Almaty: Arys, 2014. – 212 b. [in Kazakh]
4. Maslova V.A. Aksiolingvistika: uchebnoe posobie [Axiolinguistics: a study guide]. – M.: Akademia, 2001. – 208 s. [in Russian]
5. Kubriakova E.S. Iazyk i znanie: na puti poluchenia znani o iazyke [Language and knowledge: on the way to obtaining knowledge about language]. – M.: Iazyki slavianskoi kultury, 2004. – 560 s. [in Russian]
6. Smagulova G.N. Qazіrgі qazaq tіlіndegі ulttyq-madeni konceptіler [National-cultural concepts in the modern Kazakh language]. – Almaty: Qazaq universitetі, 2012. – 180 b. [in Kazakh]
7. Bolganbaiuly N., Qaliuly G. Qazaq tіlіnіn leksikologiasy men frazeologiasy [Lexicology and phraseology of the Kazakh language]. – Almaty: Qazaq universitetі, 1997. – 264 b. [in Kazakh]
8. Moldagali B. Koncept zhane onyn qazaq tіl bіlіmіnde zertteluі [The concept and its research in Kazakh linguistics]. – 2016. [Electronic resource]. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/kontsept-zh-ne-ony-aza-til-biliminde-zerttelui (date of access 12.02.2024) [in Kazakh]
9. Kerіmova S.M. Madeniaralyq qatysymdagy tіldіk sananyn etnomadeni erekshelіkterі [Ethnocultural features of linguistic consciousness in intercultural communication] // Sh. Ualihanov atyndagy Kokshetau universitetіnіn Habarshysy. – 2017. – №3. – B. 70-79. [in Kazakh]
10. Pimenova M.V. Problemy kognitivnoi lingvistiki i konceptualnyh issledovani na sovremennom etape [Problems of cognitive linguistics and conceptual research at the present stage] // Gumanitarnyi vektor. – 2010. – №2 (22). – S. 140-145. [in Russian]
11. Auezov M. Qorgansyzdyn kunі [The Day of the Defenseless]. [Electronic resource]. URL: https://kitap.kz/book/qorhansyzdyng-kuni. (date of access 12.02.2024) [in Kazakh]
12. Kozhakhmetova G., Abeshova N., Tazhibayeva S., Ibragimova K. National values in the translation of Kazakh literary works // Cadernos de Tradução. – 2024. – Vol. 44, №1. – S. e95714. https://doi.org/10.5007/2175-7968.2024.e95714
13. Baibolov A., Abisheva S., Saparova A., Sametova Z., Sabirova D.A., Toktarbay Y. National Code in the Literature of Kazakhstan and Central Asia // Qubahan Academic Journal. – 2025. – №5(3). – P. 547–558. https://doi.org/10.48161/qaj.v5n3a2103
14. Sultangaliyeva R.B., Sagidulliyeva S.S., Mutiyev Z.Zh., Sagynadin G.S., Akbulatov A.A., Askarova G.S., Zhumasheva K.B. Integration of World Literary Traditions and Innovative Artistic Searches in Contemporary Kazakh Prose // Forum for Linguistic Studies. – 2024. – №6(6). https://doi.org/10.30564/fls.v6i6.7098
15. Minkov M. The K factor, societal hypometropia, and national values: A study of 71 nations // Personality and Individual Differences. – 2014. – Vol. 66. – P. 153-159. https://doi.org/10.1016/j.paid.2014.03.028
16. Seіtzhanova A., Syzdyqova G. Qazіrgі qazaq prozasyndagy ulttyq kod zhane koncept maselesі [National code and concept issues in modern Kazakh prose] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2023. – №2(128). – B. 145-156.
17. Zholdasbekov M., Isaeva A. Etnomadeni kenіstіk zhane tіldіk tulga koncepciasy [Ethnocultural space and the concept of linguistic personality] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2022. – №4(126). – B. 88-97. [in Kazakh]
