Edebî Metin Bir Değerler Dünyasıdır: Geleneksel Miras ve Çağdaş Bakış Açısı
DOI:
https://doi.org/10.47526/2026-1/3107-3085.04Anahtar Kelimeler:
national conceptology, cognitive linguistics, values, chronotope, characters, cultural code, spiritual-ethical values.Özet
Bu makalede, M. Auezov’un “Kimsesizlerin Günü” adlı öyküsü, ulusal kavrambilim (konseptoloji) ve bilişsel dilbilim perspektifinden incelenerek metindeki ulusal değerlerin sanatsal ve bilişsel temsili ele alınmaktadır. Araştırma kapsamında “kimsesizlik”, “adalet”, “onur ve haysiyet”, “saflık”, “zalimlik” ve “doğa” gibi temel kavramlar belirlenmiş; bu kavramların edebî metindeki pragmatik, estetik ve göstergebilimsel işlevleri değerlendirilmiştir. B. Maitanov tarafından önerilen kronotop modeli temel alınarak mekân ve zaman boyutları ile bunların yapısal ve sanatsal işlevleri analiz edilmiştir. M. V. Pimenova’nın kavram sınıflandırmasına (fiziksel, toplumsal ve etik kavramlar) dayanılarak karakterlerin davranış kalıpları ve değer yönelimleri incelenmiştir. Ayrıca A. Maslow’un ihtiyaçlar hiyerarşisi kuramı çerçevesinde insanın özgürlük, güvenlik ve manevi kendini gerçekleştirme arayışı ele alınmıştır.
Bunun yanı sıra, G. Kojakhmetova ve A. Baibol’un araştırmalarından hareketle ulusal dünya görüşü, zihniyet ve kültürel kodların sanatsal dil aracılığıyla nasıl yansıtıldığı açıklanmaktadır. Gaziza karakteri üzerinden Kazak halkına özgü onur, saflık ve alçakgönüllülük gibi manevi ve ahlaki değerler ortaya konulurken, onun trajik kaderi ataerkil toplumdaki adaletsizliği ve ahlaki yozlaşmayı gözler önüne sermektedir.
Doğa tasvirleri ile mitopoetik unsurlar metaforik ve simgesel düzeylerde incelenmiş; böylece edebî yapının kavramsal alanları ile ulusal kimlik arasındaki ilişki temellendirilmiştir. Anlatıda edilgen çatının kullanımı ise bireyin ahlaki yapısını ve yaşadığı manevi krizi bilişsel ve estetik bir çerçevede görünür kılan önemli bir anlatım aracı olarak değerlendirilmiştir.
Referanslar
1. Hofstede G. Culture’s Consequences: International Differences in Work Related Values. – Beverly Hills: Sage Publications, 1980. – 475 p.
2. Қайдар Ә. Тіл – ұлттың жаны // Қазақ тіл білімінің мәселелері. – Алматы: Ғылым, 2004. – 123 б.
3. Уәли Н. Сөз мәдениеті және ұлттық рух. – Алматы: Арыс, 2014. – 212 б.
4. Маслова В.А. Аксиолингвистика: учебное пособие. – М.: Академия, 2001. – 208 с.
5. Кубрякова Э.С. Язык и знание: на пути получения знаний о языке. – М.: Языки славянской культуры, 2004. – 560 с.
6. Смағұлова Г.Н. Қазіргі қазақ тіліндегі ұлттық-мәдени концептілер. – Алматы: Қазақ университеті, 2012. – 180 б.
7. Болғанбайұлы Н., Қалиұлы Ғ. Қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы. – Алматы: Қазақ университеті, 1997. – 264 б.
8. Молдағали Б. Концепт және оның қазақ тіл білімінде зерттелуі. – 2016. [Электронды ресурс]. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/kontsept-zh-ne-ony-aza-til-biliminde-zerttelui (қаралған күні 12.02.2024)
9. Керімова С.М. Мәдениаралық қатысымдағы тілдік сананың этномәдени ерекшеліктері // Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің Хабаршысы. – 2017. – №3. – Б. 70-79.
10. Пименова М.В. Проблемы когнитивной лингвистики и концептуальных исследований на современном этапе // Гуманитарный вектор. – 2010. – №2 (22). – С. 140-145.
11. Әуезов М. Қорғансыздың күні. [Электронды ресурс]. URL: https://kitap.kz/book/qorhansyzdyng-kuni. (қаралған күні 12.02.2024)
12. Kozhakhmetova G., Abeshova N., Tazhibayeva S., Ibragimova K. National values in the translation of Kazakh literary works // Cadernos de Tradução. – 2024. – Vol. 44, №1. – С. e95714. https://doi.org/10.5007/2175-7968.2024.e95714
13. Baibolov A., Abisheva S., Saparova A., Sametova Z., Sabirova D.A., Toktarbay Y. National Code in the Literature of Kazakhstan and Central Asia // Qubahan Academic Journal. – 2025. – №5(3). – P. 547–558. https://doi.org/10.48161/qaj.v5n3a2103
14. Sultangaliyeva R.B., Sagidulliyeva S.S., Mutiyev Z.Zh., Sagynadin G.S., Akbulatov A.A., Askarova G.S., Zhumasheva K.B. Integration of World Literary Traditions and Innovative Artistic Searches in Contemporary Kazakh Prose // Forum for Linguistic Studies. – 2024. – №6(6). https://doi.org/10.30564/fls.v6i6.7098
15. Minkov M. The K factor, societal hypometropia, and national values: A study of 71 nations // Personality and Individual Differences. – 2014. – Vol. 66. – P. 153-159. https://doi.org/10.1016/j.paid.2014.03.028
16. Сейітжанова А., Сыздықова Г. Қазіргі қазақ прозасындағы ұлттық код және концепт мәселесі // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2023. – №2(128). – Б. 145-156.
17. Жолдасбеков М., Исаева А. Этномәдени кеңістік және тілдік тұлға концепциясы // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2022. – №4(126). – Б. 88-97.
REFERENCES
1. Hofstede G. Culture’s Consequences: International Differences in Work Related Values. – Beverly Hills: Sage Publications, 1980. – 475 p.
2. Qaidar A. Tіl – ulttyn zhany [Language is the soul of the nation] // Qazaq tіl bіlіmіnіn maselelerі. – Almaty: Gylym, 2004. – 123 b. [in Kazakh]
3. Uali N. Soz madenietі zhane ulttyq ruh [Speech culture and national spirit]. – Almaty: Arys, 2014. – 212 b. [in Kazakh]
4. Maslova V.A. Aksiolingvistika: uchebnoe posobie [Axiolinguistics: a study guide]. – M.: Akademia, 2001. – 208 s. [in Russian]
5. Kubriakova E.S. Iazyk i znanie: na puti poluchenia znani o iazyke [Language and knowledge: on the way to obtaining knowledge about language]. – M.: Iazyki slavianskoi kultury, 2004. – 560 s. [in Russian]
6. Smagulova G.N. Qazіrgі qazaq tіlіndegі ulttyq-madeni konceptіler [National-cultural concepts in the modern Kazakh language]. – Almaty: Qazaq universitetі, 2012. – 180 b. [in Kazakh]
7. Bolganbaiuly N., Qaliuly G. Qazaq tіlіnіn leksikologiasy men frazeologiasy [Lexicology and phraseology of the Kazakh language]. – Almaty: Qazaq universitetі, 1997. – 264 b. [in Kazakh]
8. Moldagali B. Koncept zhane onyn qazaq tіl bіlіmіnde zertteluі [The concept and its research in Kazakh linguistics]. – 2016. [Electronic resource]. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/kontsept-zh-ne-ony-aza-til-biliminde-zerttelui (date of access 12.02.2024) [in Kazakh]
9. Kerіmova S.M. Madeniaralyq qatysymdagy tіldіk sananyn etnomadeni erekshelіkterі [Ethnocultural features of linguistic consciousness in intercultural communication] // Sh. Ualihanov atyndagy Kokshetau universitetіnіn Habarshysy. – 2017. – №3. – B. 70-79. [in Kazakh]
10. Pimenova M.V. Problemy kognitivnoi lingvistiki i konceptualnyh issledovani na sovremennom etape [Problems of cognitive linguistics and conceptual research at the present stage] // Gumanitarnyi vektor. – 2010. – №2 (22). – S. 140-145. [in Russian]
11. Auezov M. Qorgansyzdyn kunі [The Day of the Defenseless]. [Electronic resource]. URL: https://kitap.kz/book/qorhansyzdyng-kuni. (date of access 12.02.2024) [in Kazakh]
12. Kozhakhmetova G., Abeshova N., Tazhibayeva S., Ibragimova K. National values in the translation of Kazakh literary works // Cadernos de Tradução. – 2024. – Vol. 44, №1. – S. e95714. https://doi.org/10.5007/2175-7968.2024.e95714
13. Baibolov A., Abisheva S., Saparova A., Sametova Z., Sabirova D.A., Toktarbay Y. National Code in the Literature of Kazakhstan and Central Asia // Qubahan Academic Journal. – 2025. – №5(3). – P. 547–558. https://doi.org/10.48161/qaj.v5n3a2103
14. Sultangaliyeva R.B., Sagidulliyeva S.S., Mutiyev Z.Zh., Sagynadin G.S., Akbulatov A.A., Askarova G.S., Zhumasheva K.B. Integration of World Literary Traditions and Innovative Artistic Searches in Contemporary Kazakh Prose // Forum for Linguistic Studies. – 2024. – №6(6). https://doi.org/10.30564/fls.v6i6.7098
15. Minkov M. The K factor, societal hypometropia, and national values: A study of 71 nations // Personality and Individual Differences. – 2014. – Vol. 66. – P. 153-159. https://doi.org/10.1016/j.paid.2014.03.028
16. Seіtzhanova A., Syzdyqova G. Qazіrgі qazaq prozasyndagy ulttyq kod zhane koncept maselesі [National code and concept issues in modern Kazakh prose] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2023. – №2(128). – B. 145-156.
17. Zholdasbekov M., Isaeva A. Etnomadeni kenіstіk zhane tіldіk tulga koncepciasy [Ethnocultural space and the concept of linguistic personality] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2022. – №4(126). – B. 88-97. [in Kazakh]
