Жұмабай Әбіл зерттеулеріндегі диалог комедия концепциясы: теориялық талдау
Кілт сөздер:
диалог комедия, бет-қимыл комедия, жанрлық түрлер, монокомедия, дәнекер орындаушы, екпін жүйесі.Аңдатпа
Комедия – әдеби жанрлар жүйесінде кеңінен зерттелген және жан-жақты теориялық негізделген сала. Әлемдік әдебиеттану тәжірибесінде бұл бағыт кең қанат жайса, қазақ әдебиетінде де комедия жанрына қатысты бірнеше ауқымды зерттеулер жүргізілген. Бұл мақалада қазақ комедиясына қатысты ғылыми тұжырымдар жүйеленіп, Жұмабай Әбілдің «диалог комедия» концепциясының теориялық мазмұны талданады. Комедияның фольклорлық бастауын, жанрлық табиғатын, ритуалдық және сахналық негіздерін зерттеген ғалымның тұжырымдары салыстырмалы түрде қарастырылып, концепцияның әдебиеттану мен фольклортану ғылымындағы орны айқындалады. Автор ұсынған тіркеспелі тәртіп, диалогтық жарыспалылық, монокомедия, бет-қимыл комедия, дәнекер орындаушы сияқты терминдердің ғылыми мәні көрсетіледі. Мақала Ж. Әбілдің концепциясы бір еңбектің көлемінде емес, кешенді ғылыми-теориялық мәселе екенін дәлелдейді. Диалог комедияның құрылымдық-композициялық табиғаты, жанрлық жүйесі, терминдер жүйесі, фольклорлық бастауы мен тарихи-теориялық эволюциясы қарастырылады. Комедияның тек драмалық жанр емес, оның арғы бастауы ритуалдық, магиялық, синкреттік әрекеттерден бастау алатынын дәлелдеген ғалым еңбегіне талдау жасалынып, жанрдың көпқабатты құрылымы теориялық жағынан зерттеледі.
Әдебиеттер тізімі
1. Әбіл Ж. Қазақ комедиясы: Генезисі және жанры: монография. – Алматы: Ғылым, 2000. – 272 б.
2. Әдебиеттану терминдерінің сөздігі. – Алматы: Ана тілі, 1996. – 110 б.
3. Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Қазақ университеті, 1992. – 352 б.
4. Нұрғалиев Р. Комедия // Кіт.: Қазақ әдебиеті. Энциклопедия. – Алматы: Білік, 2000. – 750 б.
5. Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш. – Алматы: Атамұра, 2003. –208 б.
6. Уалиханов Ш. Қазақтардағы шамандықтың қалдығы. Таңдамалы шығармалар. – Алматы: Жазушы, 1985. – 74 б.
7. Аймауытов Ж. Психология. – Алматы: Жазушы, 1993. – 312 б.
8. Мәдениеттану негіздері. – Алматы: Дәнекер, 2000. – 180 б.
9. Бубер М. Два образа веры. – М.: Республика, 1995. – 109 с.
10. Бахтин М.М. Эстетика словесного творчества. – М.: Искусство, 1986. – 445 с.
11. Jung and Moreno: Essays on the Theatre of Human Nature / ed. C.E. Stephenson. – Routledge, 2013. 200 p.
12. Жұбанов А. Замана бұлбұлдары. – Алматы: Жазушы, 1973. – 464 б.
13. Әуезов М. Уақыт және әдебиет. – Алматы: Қазмемкөркем әдебиет баспасы, 1969.
14. Ысмайлов Е. Ақындар. – Алматы: Қазмемкөркем әдебиет баспасы, 1960. – 340 б.
15. Марғұлан Ә. Ежелгі жыр-аңыздар. – Алматы: Жазушы, 1987. – 368 б.
16. Бердібаев Р. Байкалдан Балқанға дейін. – Алматы: Қазақстан, 1996. – 256 б.
17. Ерзакович Б.У. У истоков казахского музыкознания. – Алматы: Наука Казахской ССР, 1979. – 174 б.
18. Бекхожина Х. Қазақтың екі жүз әні. – Алматы: Ғылым, 1977. – 229 б.
19. Қоспақов З. Сыр тартсақ тарихынан әншіліктің. – Алматы: Ғылым, 1996. – 168 б.
20. Mäyrä F. Dialogue and interaction in role-playing games: Playful communication as Ludic culture // Dialogue across Media. – 20177 – T. 28. – P. 271–290
REFERENCES
1. Abіl Zh. Qazaq komediasy: Genezisі zhane zhanry: monografia [Kazakh comedy: Genesis and genre: monograph]. – Almaty: Gylym, 2000. – 272 b. [in Kazakh]
2. Adebiettanu terminderіnіn sozdіgі [Dictionary of literary studies terms]. – Almaty: Ana tіlі, 1996. – 110 b. [in Kazakh]
3. Qabdolov Z. Soz onerі [The art of the word]. – Almaty: Qazaq universitetі, 1992. – 352 b. [in Kazakh]
4. Nurfaliev R. Komedia // Kіt.: Qazaq adebietі. Enciklopedia [Comedy // in: Kazakh literature. Encyclopedia]. – Almaty: Bіlіk, 2000. – 750 b. [in Kazakh]
5. Baitursynov A. Adebiet tanytqysh [Literature guide]. – Almaty: Atamura, 2003. – 208 b. [in Kazakh]
6. Ualihanov Sh. Qazaqtardagy shamandyqtyn qaldygy. Tandamaly shygarmalar [The remnant of shamanism in the Kazakhs. Selected works]. – Almaty: Zhazushy, 1985. – 74 b. [in Kazakh]
7. Aimauytov Zh. Psihologia [Psychology]. – Almaty: Zhazushy, 1993. – 312 b. [in Kazakh]
8. Madeniettanu negіzderі [Fundamentals of cultural studies]. – Almaty: Daneker, 2000. – 180 b. [in Kazakh]
9. Buber M. Dva obraza very [Two images of faith]. – M.: Respublika, 1995. – 109 s. [in Russian]
10. Bahtin M.M. Estetika slovesnogo tvorchestva [Aesthetics of verbal creativity]. – M.: Iskusstvo, 1986. – 445 s. [in Russian]
11. Jung and Moreno: Essays on the Theatre of Human Nature / ed. C.E. Stephenson. – Routledge, 2013. 200 p.
12. Zhubanov A. Zamana bulbuldary [Nightingales of the Times]. – Almaty: Zhazushy, 1973. – 464 b. [in Kazakh]
13. Auezov M. Uaqyt zhane adebiet [Time and literature]. – Almaty: Qazmemkorkem adebiet baspasy, 1969. [in Kazakh]
14. Ysmailov E. Aqyndar [Poets]. – Almaty: Qazmemkorkem adebiet baspasy, 1960. – 340 b. [in Kazakh]
15. Margulan A. Ezhelgі zhyr-anyzdar [Ancient Psalms-legends]. – Almaty: Zhazushy, 1987. – 368 b. [in Kazakh]
16. Berdіbaev R. Baikaldan Balqanga deiіn [From Baikal to the Balkans]. – Almaty: Qazaqstan, 1996. – 256 b. [in Kazakh]
17. Erzakovich B.U. U istokov kazahskogo muzykoznania [At the origins of Kazakh musicology]. – Almaty: Nauka Kazahskoi SSR, 1979. – 174 b. [in Russian]
18. Bekhozhina H. Qazaqtyn ekі zhuz anі [Two hundred Kazakh songs]. – Almaty: Gylym, 1977. – 229 b. [in Kazakh]
19. Qospaqov Z. Syr tartsaq tarihynan anshіlіktіn [The history of singing]. – Almaty: Gylym, 1996. – 168 b. [in Kazakh]
20. Mäyrä F. Dialogue and interaction in role-playing games: Playful communication as Ludic culture // Dialogue across Media. – 20177 – T. 28. – P. 271–290
