Түрік және қазақ тілдеріндегі ұлттық-мәдени концептілердің когнитивтік моделі (О. Памуктың «Қара кітабы» және Ш. Мұртазаның «Қызыл жебесі» негізінде)
##plugins.pubIds.doi.readerDisplayName##:
https://doi.org/10.47526/3107-3085.428Кілт сөздер:
концепт, когнитивтік модель, тіл, мәдениет, шығарма.Аңдатпа
Ұлтқа тән мәдениет пен рухани дүниетанымды, мінез-құлық пен этникалық ерекшеліктерді анықтау және олардың басқа ұлттармен ұқсастығын, айырмашылығын зерттеу үшін, әрине, сол ұлттың тілін және әдебиетін тану маңызды рөл атқарады. Себебі ұлттың өзіндік ерекшелігі оның тілдік сипатында көрініс табады.
Мақалада түрік және қазақ тілдеріндегі ұлттық-мәдени концептілердің когнитивтік моделін анықтау мәселесі қарастырылады. Осы мақсатта түрік жазушысы Орхан Памуктың «Қара кітап» және қазақ қаламгері Шерхан Мұртазаның «Қызыл жебе» романдары негізге алынды. Қос қаламгер шығармаларындағы ұлттық-мәдени концептілердің когнитивтік моделін анықтау мәтін тармақтарын семантикалық сипатына тән іріктеу, лексикалық бірліктерді талдау, жинақтау және түсіндіру әдістері арқылы жүзеге асады. Қаламгерлер шығармаларында ұлттық-мәдени концептілер әртүрлі формада кездесетіндіктен, олардың мәнін ашатын стереотиптік және ассоциативтік, семантикалық таңбалар мен символдарды іріктеп алу арқылы, екі тілге тән ұқсастықтар мен мән-мазмұндық сипаттары талданады. Қаламгерлердің шығармасындағы санада бейнеленген ой суреттерін тану арқылы ұлттық мәдениет ерекшеліктері мен дүниетанымдық ұстанымдарын анықтауға және оларды тілдік лексикалық бірліктер арқылы зерттеуге мүмкіндік туады. Мақалада ұсынылған зерттеу әдістері негізінде екі тілге тән ұлттық-мәдени концептілердің когнитивтік моделін анықтау және ұқсастықтары мен өзіндік айшықтарын жүйелеу жұмысы жүргізіледі.
Әдебиеттер тізімі
1. Heathcote A., Brown S., Wagenmakers E. An introduction to good practices in cognitive modeling // An introduction to model-based cognitive neuroscience. – 2015. – №1. – P. 25–48. https://doi.org/10.1007/978-1-4939-2236-9_2
2. Mallot H.A. Behavior-oriented approaches to cognition: Theoretical perspectives // Theory in Biosciences. – 1997. – Vol. 116. – P. 196–220.
3. Дүйсен Г.Е., Сүйерқұл Б.М., Қыдырбай Қ.А. Этникалық және мәдени бірегейлікті қалыптастырудағы агиоантропонимдердің рөлі // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2025. – №4 (138). – Б. 176–186. https://doi.org/10.47526/2025-4/2664-0686.283
4. Nomura M. Language and Time: A Cognitive Linguistics Approach: By Vyvyan Evans, Cambridge University Press, Cambridge, 2013, xviii+266pp. // English linguistics. – 2015. – №32 (2). – P. 442–453. https://doi.org/10.9793/elsj.32.2_442
5. Kroeber A.L., Kluckhohn C. Culture: A critical review of concepts and definitions // Papers of the Peabody Museum of Archaeology & Ethnology. – Harvard University. – 1952. – №47 (1). – P. 39–223.
6. Safarov Sh.S. Kognitiv tilshunoslik. – Jizzax: Sangzor, 2006. – 91 b.
7. Hasanov A. Study of synonyms in linguistics // Open Access Repository. – 2023. – №9 (3). – P. 207–212. https://doi.org/10.17605/OSF.IO/DFZ79
8. Daviet S. Étude du comportement humain grâce à la simulation multi-agents et aux méthodes de fouille de données temporelles. Informatique [CS]. – Français: Université de Nantes, 2009. – 183 p.
9. Oberauer K., Lin H.-Y. An interference model of visual working memory // Psychological Review. – 2017. – №124(1). – P. 21–59. https://doi.org/10.1037/rev0000044
10. Bee H., Boyd D., Roberts D. The developing child (10th ed.). – Boston: Pearson, 2004. – 564 p.
11. Berger K.S. The developing person through the life span (6th ed.). – New York: Worth Publishers, 2005. – 667 p.
12. Pamuk O. Kara kitap. [Elektronik kaynak]. URL: https://edebiyat-evi.com/kara-kitap/ (inceleme tarihi 16.10.2025)
13. Мұртаза Ш. Қызыл жебе. Екінші кітап. [Электронды ресурс]. URL: https://bilim-all.kz/article/17635-Qyzyl-zhebe-II-kitap (қаралған күні 16.10.2025)
14. Мұртаза Ш. Қызыл жебе. Бірінші кітап. [Электронды ресурс]. URL: https://bilim-all.kz/article/17641-Qyzyl-zhebe-I-kitap (қаралған күні 16.10.2025)
15. Мұртаза Ш. Қызыл жебе. Үшінші кітап. [Электронды ресурс]. URL: https://bilim-all.kz/article/17649-Qyzyl-zhebe-III-kitap (қаралған күні 16.10.2025)
16. Мұртаза Ш. Қызыл жебе. Төртінші кітап. [Электронды ресурс]. URL: https://bilim-all.kz/article/17638-Qyzyl-zhebe-IV-kitap (қаралған күні 16.10.2025)
REFERENCES
1. Heathcote A., Brown S., Wagenmakers E. An introduction to good practices in cognitive modeling // An introduction to model-based cognitive neuroscience. – 2015. – №1. – P. 25–48. https://doi.org/10.1007/978-1-4939-2236-9_2
2. Mallot H.A. Behavior-oriented approaches to cognition: Theoretical perspectives // Theory in Biosciences. – 1997. – Vol. 116. – P. 196–220.
3. Duisen G.E., Suierqul B.M., Qydyrbai Q.A. Etnikalyq zhane madeni bіregeilіktі qalyptastyrudagy agioantroponimderdіn rolі [The Role of Agioanthroponymsin Shaping Ethnic and Cultural Identity] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2025. – №4 (138). – B. 176–186. https://doi.org/10.47526/2025-4/2664-0686.283 [in Kazakh]
4. Nomura M. Language and Time: A Cognitive Linguistics Approach: By Vyvyan Evans, Cambridge University Press, Cambridge, 2013, xviii+266pp. // English linguistics. – 2015. – №32 (2). – P. 442–453. https://doi.org/10.9793/elsj.32.2_442
5. Kroeber A.L., Kluckhohn C. Culture: A critical review of concepts and definitions // Papers of the Peabody Museum of Archaeology & Ethnology. – Harvard University. – 1952. – №47 (1). – P. 39–223.
6. Safarov Sh.S. Kognitiv tilshunoslik [Cognitive linguistics]. – Jizzax: Sangzor, 2006. – 91 b. [in Uzbek]
7. Hasanov A. Study of synonyms in linguistics // Open Access Repository. – 2023. – №9 (3). – P. 207–212. https://doi.org/10.17605/OSF.IO/DFZ79
8. Daviet S. Étude du comportement humain grâce à la simulation multi-agents et aux méthodes de fouille de données temporelles. Informatique [CS] [Study of human behavior through multi-agent simulation and temporal data mining methods. Computer Science [CS].]. – Français: Université de Nantes, 2009. – 183 p. [in French]
9. Oberauer K., Lin H.-Y. An interference model of visual working memory // Psychological Review. – 2017. – №124(1). – P. 21–59. https://doi.org/10.1037/rev0000044
10. Bee H., Boyd D., Roberts D. The developing child (10th ed.). – Boston: Pearson, 2004. – 564 p.
11. Berger K.S. The developing person through the life span (6th ed.). – New York: Worth Publishers, 2005. – 667 p.
12. Pamuk O. Kara kitap [The black book]. [Electronic resource]. URL: https://edebiyat-evi.com/kara-kitap/ (date of access 16.10.2025) [in Turkish]
13. Murtaza Sh. Qyzyl zhebe. Ekіnshі kіtap [Red Arrow. Second book]. [Electronic resource]. URL: https://bilim-all.kz/article/17635-Qyzyl-zhebe-II-kitap (date of access 16.10.2025) [in Kazakh]
14. Murtaza Sh. Qyzyl zhebe. Bіrіnshі kіtap [Red Arrow. First book]. [Electronic resource]. URL: https://bilim-all.kz/article/17641-Qyzyl-zhebe-I-kitap (date of access 16.10.2025) [in Kazakh]
15. Murtaza Sh. Qyzyl zhebe. Ushіnshі kіtap [Red Arrow. Third book]. [Electronic resource]. URL: https://bilim-all.kz/article/17649-Qyzyl-zhebe-III-kitap (date of access 16.10.2025) [in Kazakh]
16. Murtaza Sh. Qyzyl zhebe. Tortіnshі kіtap [Red Arrow. Fourth book]. [Electronic resource]. URL: https://bilim-all.kz/article/17638-Qyzyl-zhebe-IV-kitap (date of access 16.10.2025) [in Kazakh]
Жүктеулер
Жарияланды
Дәйексөзді қалай келтіруге болады
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 Yassawi Journal of Philology
Бұл жұмыс Creative Commons атрибуты бойынша лицензияланған. 4.0 Халықаралық лицензия.
