Ulusal ve kültürel kavramların bilişsel modeli Türkçe ve Kazakça dillerinde (o. Pamuk'un "kara kitabı" na dayanarak Ve sh tarafından "kırmızı ok". Murtaza)
DOI:
https://doi.org/10.47526/3107-3085.428Anahtar Kelimeler:
kavram, bilişsel model, dil, kültür, sanatsal eser.Özet
Bir milletin dilini ve edebiyatını bilmek, onun kültürünü, manevi dünya görüşünü, davranışlarını ve etnik özelliklerini tanımak, ayrıca diğer milletlerle benzerlik ve farklılıklarını incelemek söz konusu olduğunda doğal olarak önemli bir rol oynar. Bunun nedeni, bir ulusun benzersizliğinin dil özelliklerine yansımasıdır.
Makalede Türkçe ve Kazakça dillerinde ulusal ve kültürel kavramların bilişsel modelinin belirlenmesi sorunu ele alınmaktadır. Bu amaçla, Türk yazar Orhan Pamuk'un "Kara Kitap" ve Kazak yazar Şerkhan Murtaza'nın "Kızıl Ok" romanları temel alınmıştır. Her iki yazarın eserlerindeki ulusal ve kültürel kavramların bilişsel modeli, metin pasajlarını anlamsal özelliklerine göre seçmenin yanı sıra sözcüksel birimleri analiz etme, özetleme ve açıklama yöntemleriyle belirlenir. Yazarların eserlerinde ulusal ve kültürel kavramlar farklı biçimlerde karşımıza çıktığından, iki dilin benzerlikleri ve anlamsal-içerik özellikleri, anlamlarını ortaya koyan kalıplaşmış ve çağrışımsal anlamsal işaret ve simgeler seçilerek incelenmiştir. Yazarların eserlerine yansıyan zihinsel imgeleri tanıyarak, ulusal kültür ve dünya görüşü ilkelerinin özelliklerini tanımlamak ve bunları dilbilimsel sözcük birimleri aracılığıyla incelemek mümkün hale gelir. Bu makalede önerilen araştırma yöntemleri temelinde, iki dilin ulusal ve kültürel kavram özelliklerine ilişkin bilişsel modelleri belirlenmiş ve bunların benzerlikleri ile ayırt edici özellikleri sistematize edilmiştir.
Referanslar
1. Heathcote A., Brown S., Wagenmakers E. An introduction to good practices in cognitive modeling // An introduction to model-based cognitive neuroscience. – 2015. – №1. – P. 25–48. https://doi.org/10.1007/978-1-4939-2236-9_2
2. Mallot H.A. Behavior-oriented approaches to cognition: Theoretical perspectives // Theory in Biosciences. – 1997. – Vol. 116. – P. 196–220.
3. Дүйсен Г.Е., Сүйерқұл Б.М., Қыдырбай Қ.А. Этникалық және мәдени бірегейлікті қалыптастырудағы агиоантропонимдердің рөлі // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2025. – №4 (138). – Б. 176–186. https://doi.org/10.47526/2025-4/2664-0686.283
4. Nomura M. Language and Time: A Cognitive Linguistics Approach: By Vyvyan Evans, Cambridge University Press, Cambridge, 2013, xviii+266pp. // English linguistics. – 2015. – №32 (2). – P. 442–453. https://doi.org/10.9793/elsj.32.2_442
5. Kroeber A.L., Kluckhohn C. Culture: A critical review of concepts and definitions // Papers of the Peabody Museum of Archaeology & Ethnology. – Harvard University. – 1952. – №47 (1). – P. 39–223.
6. Safarov Sh.S. Kognitiv tilshunoslik. – Jizzax: Sangzor, 2006. – 91 b.
7. Hasanov A. Study of synonyms in linguistics // Open Access Repository. – 2023. – №9 (3). – P. 207–212. https://doi.org/10.17605/OSF.IO/DFZ79
8. Daviet S. Étude du comportement humain grâce à la simulation multi-agents et aux méthodes de fouille de données temporelles. Informatique [CS]. – Français: Université de Nantes, 2009. – 183 p.
9. Oberauer K., Lin H.-Y. An interference model of visual working memory // Psychological Review. – 2017. – №124(1). – P. 21–59. https://doi.org/10.1037/rev0000044
10. Bee H., Boyd D., Roberts D. The developing child (10th ed.). – Boston: Pearson, 2004. – 564 p.
11. Berger K.S. The developing person through the life span (6th ed.). – New York: Worth Publishers, 2005. – 667 p.
12. Pamuk O. Kara kitap. [Elektronik kaynak]. URL: https://edebiyat-evi.com/kara-kitap/ (inceleme tarihi 16.10.2025)
13. Мұртаза Ш. Қызыл жебе. Екінші кітап. [Электронды ресурс]. URL: https://bilim-all.kz/article/17635-Qyzyl-zhebe-II-kitap (қаралған күні 16.10.2025)
14. Мұртаза Ш. Қызыл жебе. Бірінші кітап. [Электронды ресурс]. URL: https://bilim-all.kz/article/17641-Qyzyl-zhebe-I-kitap (қаралған күні 16.10.2025)
15. Мұртаза Ш. Қызыл жебе. Үшінші кітап. [Электронды ресурс]. URL: https://bilim-all.kz/article/17649-Qyzyl-zhebe-III-kitap (қаралған күні 16.10.2025)
16. Мұртаза Ш. Қызыл жебе. Төртінші кітап. [Электронды ресурс]. URL: https://bilim-all.kz/article/17638-Qyzyl-zhebe-IV-kitap (қаралған күні 16.10.2025)
REFERENCES
1. Heathcote A., Brown S., Wagenmakers E. An introduction to good practices in cognitive modeling // An introduction to model-based cognitive neuroscience. – 2015. – №1. – P. 25–48. https://doi.org/10.1007/978-1-4939-2236-9_2
2. Mallot H.A. Behavior-oriented approaches to cognition: Theoretical perspectives // Theory in Biosciences. – 1997. – Vol. 116. – P. 196–220.
3. Duisen G.E., Suierqul B.M., Qydyrbai Q.A. Etnikalyq zhane madeni bіregeilіktі qalyptastyrudagy agioantroponimderdіn rolі [The Role of Agioanthroponymsin Shaping Ethnic and Cultural Identity] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2025. – №4 (138). – B. 176–186. https://doi.org/10.47526/2025-4/2664-0686.283 [in Kazakh]
4. Nomura M. Language and Time: A Cognitive Linguistics Approach: By Vyvyan Evans, Cambridge University Press, Cambridge, 2013, xviii+266pp. // English linguistics. – 2015. – №32 (2). – P. 442–453. https://doi.org/10.9793/elsj.32.2_442
5. Kroeber A.L., Kluckhohn C. Culture: A critical review of concepts and definitions // Papers of the Peabody Museum of Archaeology & Ethnology. – Harvard University. – 1952. – №47 (1). – P. 39–223.
6. Safarov Sh.S. Kognitiv tilshunoslik [Cognitive linguistics]. – Jizzax: Sangzor, 2006. – 91 b. [in Uzbek]
7. Hasanov A. Study of synonyms in linguistics // Open Access Repository. – 2023. – №9 (3). – P. 207–212. https://doi.org/10.17605/OSF.IO/DFZ79
8. Daviet S. Étude du comportement humain grâce à la simulation multi-agents et aux méthodes de fouille de données temporelles. Informatique [CS] [Study of human behavior through multi-agent simulation and temporal data mining methods. Computer Science [CS].]. – Français: Université de Nantes, 2009. – 183 p. [in French]
9. Oberauer K., Lin H.-Y. An interference model of visual working memory // Psychological Review. – 2017. – №124(1). – P. 21–59. https://doi.org/10.1037/rev0000044
10. Bee H., Boyd D., Roberts D. The developing child (10th ed.). – Boston: Pearson, 2004. – 564 p.
11. Berger K.S. The developing person through the life span (6th ed.). – New York: Worth Publishers, 2005. – 667 p.
12. Pamuk O. Kara kitap [The black book]. [Electronic resource]. URL: https://edebiyat-evi.com/kara-kitap/ (date of access 16.10.2025) [in Turkish]
13. Murtaza Sh. Qyzyl zhebe. Ekіnshі kіtap [Red Arrow. Second book]. [Electronic resource]. URL: https://bilim-all.kz/article/17635-Qyzyl-zhebe-II-kitap (date of access 16.10.2025) [in Kazakh]
14. Murtaza Sh. Qyzyl zhebe. Bіrіnshі kіtap [Red Arrow. First book]. [Electronic resource]. URL: https://bilim-all.kz/article/17641-Qyzyl-zhebe-I-kitap (date of access 16.10.2025) [in Kazakh]
15. Murtaza Sh. Qyzyl zhebe. Ushіnshі kіtap [Red Arrow. Third book]. [Electronic resource]. URL: https://bilim-all.kz/article/17649-Qyzyl-zhebe-III-kitap (date of access 16.10.2025) [in Kazakh]
16. Murtaza Sh. Qyzyl zhebe. Tortіnshі kіtap [Red Arrow. Fourth book]. [Electronic resource]. URL: https://bilim-all.kz/article/17638-Qyzyl-zhebe-IV-kitap (date of access 16.10.2025) [in Kazakh]
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Yassawi Journal of Philology
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
