Ә. НҰРПЕЙІСОВ ИДИОСТИЛІНДЕГІ КОНЦЕПТУАЛДЫ МЕТАФОРАЛАРДЫҢ ЛИНГВОКОГНИТИВТІК МӘНІ
##plugins.pubIds.doi.readerDisplayName##:
https://doi.org/10.47526/3107-3085.72Кілт сөздер:
идиостиль, авторлық лексикография, концептуалды метафора, когнитивтік модель, «Із» концептісі, «Теңіз» концептісі, «Жол» концептісі, «Соңғы парыз» романы.Аңдатпа
Мақалада қазіргі қазақ әдебиетінің көрнекті өкілі Әбдіжәміл Нұрпейісовтің идиостильдік ерекшеліктері «Соңғы парыз» романы негізінде лингвокогнитивтік тұрғыдан зерттеледі. Зерттеудің мақсаты – жазушы идиостиліндегі метафоралық модельдердің семантикалық және танымдық табиғатын анықтау. Осыған байланысты романдағы «Із», «Теңіз», «Жол» концептілері мен авторлық суреттеу құралдарының лингвокогнитивтік интерпретациясы талданады. Зерттеуде лингвокогнитивтік, стильдік-статистикалық (сандық), концептуалдық және лингвостилистикалық талдау әдістері қолданылды. Теориялық бөлімде идиостиль ұғымының ғылыми негіздері қарастырылып, жеке авторлық стильдің ерекшеліктері айқындалады. Талдау барысында жазушының бейнелі сөз қолданыстары, концептуалды метафоралары, персонаждау, ассоциациялау және символдау тәсілдері кейіпкер психологиясын ашудағы қызметі тұрғысынан сараланады. Роман мәтінінен жинақталған тілдік материалдар ішінен қайталанатын, бірсарынды құрылымдар сұрыпталып, авторлық қолтаңбаны айқын танытатын негізгі 90 репрезентативті тілдік бірлік сандық-сапалық талдауға алынды. Стильдік-статистикалық сұрыптау барысында, олардың 36,7%-ын экспрессивті-динамикалық еліктеуіштер мен бейнелеуіштер, 21,1%-ын ұлттық танымға негізделген концептуалды теңеулер мен портреттік орамдар, 17,8%-ын авторлық әлем бейнесінің басты доминантасы болып табылатын «Теңіз» концептісі, 13,3%-ын этномаркерлі портреттік-диалектілік модельдер, ал 11,1%-ын «Із» бен «Жол» концептілерінің метафоралық құрылымдары құрайтыны анықталды. Зерттеу нәтижесінде Ә. Нұрпейісовтің адам мен табиғат арасындағы философиялық байланысты концептуалды метафоралар арқылы терең бейнелейтіні, психологизмді тереңдететін дербес көркемдік жүйе қалыптастырғаны дәлелденді. Зерттеу нәтижелері жазушының авторлық лексикографиясын жасауға және идиостилін тануға негіз болады. Мақаланың өзектілігі – Әбдіжәміл Нұрпейісовтің идиостилін лингвокогнитивтік тұрғыдан зерттеу арқылы жазушының дүниетанымын, авторлық концептілер жүйесін және көркем мәтіндегі танымдық модельдердің қалыптасу ерекшеліктерін айқындау қажеттілігімен анықталады.
Әдебиеттер тізімі
1. Сыздық Р. Сөздер сөйлейді. – Алматы: Санат, 1994. – 232 б.
2. Виноградов В.В. О языке художественной литературы. – Москва: Гослитиздат, 1959. – 654 с.
3. Щерба Л.В. Избранные работы по русскому языку. – Москва: Учпедгиз, 1957. – 188 с.
4. Лотман Ю.M. Анализ поэтического текста. – Ленинград: Просвещение, 1972. – 271 с.
5. Болдырев Н.Н. Когнитивные исследования языка. Вып. IV: Концептуальные метафоры в языке и тексте. – М.-Тамбов: ИЯ РАН, ТГУ, 2009. – 480 с.
6. Semino E. Language and World Creation in Poems and Other Texts. – London: Longman, 1997. – 233 p.
7. Лакофф Дж., Джонсон M. Метафоры, которыми мы живем / Пер. с англ. – Москва: Едиториал УРСС, 2004. – 424 с.
8. Болотнова Н.С. Коммуникативная стилистика текста: словарь-тезаурус. – Москва: Флинта, 2018. – 384 с.
9. Қоңыров Т. Қазақ теңеулері. – Алматы: Мектеп, 1978. – 96 б.
10. Есембеков Т.О. Көркем мәтін теориясы: оқу құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 2020. – 186 б.
11. Сыздықова Р., Шалабаев Б. Көркем тексті лингвистикалық талдау. – Алматы: Мектеп, 1989. – 128 б.
12. Rakhimova A.R., Nigmatullina A.M. Methodology for Teaching Students the Analysis of Turkish Fiction Texts // International Journal of Higher Education. – 2019. – Vol. 8, №7. – P. 13-20.
13. Parlindungan Pardede. Using Fiction to Promote Students’ Critical Thinking // Journal of English Teaching. – 2019. – Volume 5 (3). – P. 156-168. http://dx.doi.org/10.33541/jet.v5i3.1309
14. Каримова Б., Қуантайұлы Н., Төлепберген Б. Көркем мәтіннің гендерлік ерекшеліктері // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2023. – №4 (130). – Б. 89–100. https://doi.org/10.47526/2023-4/2664-0686.08
15. Жұмағалиев Қ. Әдебиет теориясы. – Алматы: Мектеп, 1969. – 243 б.
16. Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Санат, 1992. – 267 б.
17. Хасанов Б. Қазақ тілінде сөздердің метафоралы қолданылуы. – Алматы: Мектеп, 1966. – 208 б.
18. Нұрпейісов Ә. Соңғы парыз: Роман. – Алматы: Жазушы, 1998. – 464 б.
REFERENCES
1. Syzdyq R. Sozder soileidі [Words speak]. – Almaty: Sanat, 1994. – 232 b. [in Kazakh]
2. Vinogradov V.V. O iazyke hudozhestvennoi literatury [About the language of fiction]. – Moskva: Goslitizdat, 1959. – 654 s. [in Russian]
3. Sherba L.V. Izbrannye raboty po russkomu iazyku [Selected works on the Russian language]. – Moskva: Uchpedgiz, 1957. – 188 s. [in Russian]
4. Lotman Iu.M. Analiz poeticheskogo teksta [Analysis of the poetic text]. – Leningrad: Prosveshenie, 1972. – 271 s. [in Russian]
5. Boldyrev N.N. Kognitivnye issledovania iazyka. Vyp. IV: Konceptualnye metafory v iazyke i tekste [Cognitive language studies. Issue IV: Conceptual metaphors in language and text]. – M.-Tambov: IIa RAN, TGU, 2009. – 480 s. [in Russian]
6. Semino E. Language and World Creation in Poems and Other Texts. – London: Longman, 1997. – 233 p.
7. Lakoff Dzh., Dzhonson M. Metafory, kotorymi my zhivem [The metaphors we live by] / Per. s angl. – Moskva: Editorial URSS, 2004. – 424 s. [in Russian]
8. Bolotnova N.S. Kommunikativnaia stilistika teksta: slovar-tezaurus [Communicative stylistics of the text: thesaurus dictionary]. – Moskva: Flinta, 2018. – 384 s. [in Russian]
9. Qonyrov T. Qazaq teneulerі [Kazakh equivalent]. – Almaty: Mektep, 1978. – 96 b. [in Kazakh]
10. Esembekov T.O. Korkem matіn teoriasy: oqu quraly [Literary text theory: a textbook]. – Almaty: Qazaq universitetі, 2020. – 186 b. [in Kazakh]
11. Syzdyqova R., Shalabaev B. Korkem tekstі lingvistikalyq taldau [Linguistic analysis of the artistic text]. – Almaty: Mektep, 1989. – 128 b. [in Kazakh]
12. Rakhimova A.R., Nigmatullina A.M. Methodology for Teaching Students the Analysis of Turkish Fiction Texts // International Journal of Higher Education. – 2019. – Vol. 8, №7. – P. 13-20.
13. Parlindungan Pardede. Using Fiction to Promote Students’ Critical Thinking // Journal of English Teaching. – 2019. – Volume 5 (3). – P. 156-168. http://dx.doi.org/10.33541/jet.v5i3.1309
14. Karimova B., Quantaiuly N., Tolepbergen B. Korkem matіnnіn genderlіk erekshelіkterі [Gender features of a literary text] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2023. – №4 (130). – B. 89–100. https://doi.org/10.47526/2023-4/2664-0686.08 [in Kazakh]
15. Zhumagaliev Q. Adebiet teoriasy [Literary theory]. – Almaty: Mektep, 1969. – 243 b. [in Kazakh]
16. Qabdolov Z. Soz onerі [The art of the word]. – Almaty: Sanat, 1992. – 267 b. [in Kazakh]
17. Hasanov B. Qazaq tіlіnde sozderdіn metaforaly qoldanyluy [Metaphorical use of words in the Kazakh language]. – Almaty: Mektep, 1966. – 208 b. [in Kazakh]
18. Nurpeiіsov A. Songy paryz: Roman [The last duty: novel]. – Almaty: Zhazushy, 1998. – 464 b. [in Kazakh]
Жүктеулер
Жарияланды
Дәйексөзді қалай келтіруге болады
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 Yassawi Journal of Philology
Бұл жұмыс Creative Commons атрибуты бойынша лицензияланған. 4.0 Халықаралық лицензия.
