A. NURPEISOV’UN İDIOSTILINDEKI KAVRAMSAL METAFORLARIN DIL-BILIŞSEL ANLAMI
DOI:
https://doi.org/10.47526/3107-3085.72Anahtar Kelimeler:
idiostil, yazar sözlükçülüğü (yazar leksikografisi), kavramsal metafor, bilişsel model, “İz” kavramı, “Deniz” kavramı, “Yol” kavramı, “Son Görev” romanı.Özet
Makalede, çağdaş Kazak edebiyatının seçkin temsilcilerinden Abdizhamil Nurpeisov’un idiostil (özgün üslup) özellikleri, “Son Görev” (Soñğı Parız) romanı temelinde dil-bilişsel (lingvokognitif) açıdan incelenmektedir. Araştırmanın amacı, yazarın idiostilindeki metaforik modellerin anlamsal ve bilişsel doğasını belirlemektir. Bu doğrultuda, romandaki “İz”, “Deniz”, “Yol” kavramları (konseptleri) ile yazara özgü betimleme araçlarının dil-bilişsel yorumu analiz edilmektedir. Araştırmada dil-bilişsel, üslup-istatistiksel (nicel), kavramsal ve dil-üslup bilimsel (lingvostilistik) analiz yöntemleri kullanılmıştır. Teorik bölümde idiostil kavramının bilimsel temelleri ele alınmakta ve bireysel yazar üslubunun özellikleri belirlenmektedir. Analiz sürecinde yazarın imgeli söz varlığı, kavramsal metaforları; kişileştirme, çağrışım ve simgeleştirme yöntemleri, karakter psikolojisini açığa çıkarmadaki işlevleri açısından çözümlenmektedir. Roman metninden derlenen dilsel malzemeler arasından yinelenen ve tekdüze yapılar ayıklanarak, yazarın özgün imzasını açıkça ortaya koyan 90 temel temsili (reprezentatif) dilsel birim nitel-nicel analize tabi tutulmuştur. Üslup-istatistiksel seçilim sonucunda bu birimlerin dağılımı şu şekilde tespit edilmiştir: %36,7: Dışavurumcu-dinamik (ekspresif-dinamik) yansıma ve tasviri kelimeler, %21,1: Ulusal algıya dayalı kavramsal benzetmeler ve portre tasvirleri, %17,8: Yazarın dünya tablosunun ana baskın ögesi (dominansı) olan “Deniz” kavramı, %13,3: Etnik işaretli (etnomarkerli) portre-diyalekt modelleri, %11,1: “İz” ve “Yol” kavramlarının metaforik yapıları. Araştırma sonucunda, A. Nurpeisov’un insan ve doğa arasındaki felsefi bağı kavramsal metaforlar aracılığıyla derinlemesine tasvir ettiği ve psikolojik derinliği artıran özgün bir sanatsal sistem geliştirdiği kanıtlanmıştır. Araştırma bulguları, yazarın sözlükçülüğünü (yazar leksikografisini) oluşturmaya ve idiostilini anlamaya zemin hazırlamaktadır. Makalenin güncelliği; Abdizhamil Nurpeisov’un idiostilini dil-bilişsel açıdan inceleyerek yazarın dünya görüşünü, yazar merkezli kavramlar sistemini ve edebî metindeki bilişsel modellerin oluşum özelliklerini belirleme ihtiyacından kaynaklanmaktadır.
Referanslar
1. Сыздық Р. Сөздер сөйлейді. – Алматы: Санат, 1994. – 232 б.
2. Виноградов В.В. О языке художественной литературы. – Москва: Гослитиздат, 1959. – 654 с.
3. Щерба Л.В. Избранные работы по русскому языку. – Москва: Учпедгиз, 1957. – 188 с.
4. Лотман Ю.M. Анализ поэтического текста. – Ленинград: Просвещение, 1972. – 271 с.
5. Болдырев Н.Н. Когнитивные исследования языка. Вып. IV: Концептуальные метафоры в языке и тексте. – М.-Тамбов: ИЯ РАН, ТГУ, 2009. – 480 с.
6. Semino E. Language and World Creation in Poems and Other Texts. – London: Longman, 1997. – 233 p.
7. Лакофф Дж., Джонсон M. Метафоры, которыми мы живем / Пер. с англ. – Москва: Едиториал УРСС, 2004. – 424 с.
8. Болотнова Н.С. Коммуникативная стилистика текста: словарь-тезаурус. – Москва: Флинта, 2018. – 384 с.
9. Қоңыров Т. Қазақ теңеулері. – Алматы: Мектеп, 1978. – 96 б.
10. Есембеков Т.О. Көркем мәтін теориясы: оқу құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 2020. – 186 б.
11. Сыздықова Р., Шалабаев Б. Көркем тексті лингвистикалық талдау. – Алматы: Мектеп, 1989. – 128 б.
12. Rakhimova A.R., Nigmatullina A.M. Methodology for Teaching Students the Analysis of Turkish Fiction Texts // International Journal of Higher Education. – 2019. – Vol. 8, №7. – P. 13-20.
13. Parlindungan Pardede. Using Fiction to Promote Students’ Critical Thinking // Journal of English Teaching. – 2019. – Volume 5 (3). – P. 156-168. http://dx.doi.org/10.33541/jet.v5i3.1309
14. Каримова Б., Қуантайұлы Н., Төлепберген Б. Көркем мәтіннің гендерлік ерекшеліктері // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2023. – №4 (130). – Б. 89–100. https://doi.org/10.47526/2023-4/2664-0686.08
15. Жұмағалиев Қ. Әдебиет теориясы. – Алматы: Мектеп, 1969. – 243 б.
16. Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Санат, 1992. – 267 б.
17. Хасанов Б. Қазақ тілінде сөздердің метафоралы қолданылуы. – Алматы: Мектеп, 1966. – 208 б.
18. Нұрпейісов Ә. Соңғы парыз: Роман. – Алматы: Жазушы, 1998. – 464 б.
REFERENCES
1. Syzdyq R. Sozder soileidі [Words speak]. – Almaty: Sanat, 1994. – 232 b. [in Kazakh]
2. Vinogradov V.V. O iazyke hudozhestvennoi literatury [About the language of fiction]. – Moskva: Goslitizdat, 1959. – 654 s. [in Russian]
3. Sherba L.V. Izbrannye raboty po russkomu iazyku [Selected works on the Russian language]. – Moskva: Uchpedgiz, 1957. – 188 s. [in Russian]
4. Lotman Iu.M. Analiz poeticheskogo teksta [Analysis of the poetic text]. – Leningrad: Prosveshenie, 1972. – 271 s. [in Russian]
5. Boldyrev N.N. Kognitivnye issledovania iazyka. Vyp. IV: Konceptualnye metafory v iazyke i tekste [Cognitive language studies. Issue IV: Conceptual metaphors in language and text]. – M.-Tambov: IIa RAN, TGU, 2009. – 480 s. [in Russian]
6. Semino E. Language and World Creation in Poems and Other Texts. – London: Longman, 1997. – 233 p.
7. Lakoff Dzh., Dzhonson M. Metafory, kotorymi my zhivem [The metaphors we live by] / Per. s angl. – Moskva: Editorial URSS, 2004. – 424 s. [in Russian]
8. Bolotnova N.S. Kommunikativnaia stilistika teksta: slovar-tezaurus [Communicative stylistics of the text: thesaurus dictionary]. – Moskva: Flinta, 2018. – 384 s. [in Russian]
9. Qonyrov T. Qazaq teneulerі [Kazakh equivalent]. – Almaty: Mektep, 1978. – 96 b. [in Kazakh]
10. Esembekov T.O. Korkem matіn teoriasy: oqu quraly [Literary text theory: a textbook]. – Almaty: Qazaq universitetі, 2020. – 186 b. [in Kazakh]
11. Syzdyqova R., Shalabaev B. Korkem tekstі lingvistikalyq taldau [Linguistic analysis of the artistic text]. – Almaty: Mektep, 1989. – 128 b. [in Kazakh]
12. Rakhimova A.R., Nigmatullina A.M. Methodology for Teaching Students the Analysis of Turkish Fiction Texts // International Journal of Higher Education. – 2019. – Vol. 8, №7. – P. 13-20.
13. Parlindungan Pardede. Using Fiction to Promote Students’ Critical Thinking // Journal of English Teaching. – 2019. – Volume 5 (3). – P. 156-168. http://dx.doi.org/10.33541/jet.v5i3.1309
14. Karimova B., Quantaiuly N., Tolepbergen B. Korkem matіnnіn genderlіk erekshelіkterі [Gender features of a literary text] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2023. – №4 (130). – B. 89–100. https://doi.org/10.47526/2023-4/2664-0686.08 [in Kazakh]
15. Zhumagaliev Q. Adebiet teoriasy [Literary theory]. – Almaty: Mektep, 1969. – 243 b. [in Kazakh]
16. Qabdolov Z. Soz onerі [The art of the word]. – Almaty: Sanat, 1992. – 267 b. [in Kazakh]
17. Hasanov B. Qazaq tіlіnde sozderdіn metaforaly qoldanyluy [Metaphorical use of words in the Kazakh language]. – Almaty: Mektep, 1966. – 208 b. [in Kazakh]
18. Nurpeiіsov A. Songy paryz: Roman [The last duty: novel]. – Almaty: Zhazushy, 1998. – 464 b. [in Kazakh]
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Yassawi Journal of Philology
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
